ขันกระหย่อง: การพัฒนาและยกระดับหัตถกรรมเครื่องจักสานงานพุทธศิลป์อีสานสู่ชุมชนนวัตกรรมบนฐานอัตลักษณ์เชิงวัฒนธรรมของจังหวัดมหาสารคาม
คำสำคัญ:
ขันกระหย่อง, การพัฒนาและยกระดับหัตถกรรมเครื่องจักสาน, พุทธศิลป์ถิ่นอีสาน, นวัตกรรมบนฐานอัตลักษณ์เชิงวัฒนธรรมบทคัดย่อ
ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: การวิจัยเรื่อง “ขันกระหย่อง: การพัฒนาและยกระดับหัตถกรรมเครื่องจักสานงานพุทธศิลป์อีสานสู่ชุมชนนวัตถกรรมบนฐานอัตลักษณ์เชิงวัฒนธรรมของจังหวัดมหาสารคาม” มีที่มาจากการตระหนักถึงคุณค่าของขันกระหย่องซึ่งเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านที่สะท้อนภูมิปัญญา วิถี และความเชื่อทางพุทธศาสนาของชาวอีสาน แต่กำลังประสบปัญหาการสืบทอด การปรับตัว และการเชื่อมโยงกับตลาดร่วมสมัย การศึกษานี้มุ่งวิเคราะห์อัตลักษณ์และคุณค่าทางวัฒนธรรมของขันกระหย่อง เพื่อนำไปสู่การพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ที่คงเอกลักษณ์ท้องถิ่น พร้อมวางกลยุทธ์การส่งเสริมการตลาดเพื่อยกระดับเป็นผลิตภัณฑ์เชิงเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของจังหวัดมหาสารคาม และเสริมความเข้มแข็งแก่ชุมชนอย่างยั่งยืน โดยมีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ (1) ศึกษาแนวคิด คุณค่า และอัตลักษณ์ของขันกระหย่อง (2) พัฒนาและออกแบบผลิตภัณฑ์บนฐานวัฒนธรรม และ (3) พัฒนากลยุทธ์การตลาดเพื่อยกระดับสู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์ของชุมชน.
ระเบียบวิธีการศึกษา: การวิจัยครั้งนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ โดยดำเนินงานเป็น 3 ระยะ ได้แก่ (1) การศึกษาค้นหาแนวคิด คุณค่า และอัตลักษณ์เชิงวัฒนธรรมของขันกระหย่อง (2) การพัฒนาและออกแบบผลิตภัณฑ์หัตถกรรมบนฐานอัตลักษณ์ของจังหวัดมหาสารคาม และ (3) การพัฒนากลยุทธ์การส่งเสริมการขายและการตลาดเพื่อยกระดับสู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์ ทั้งนี้ใช้เทคนิคการวิจัยเชิงปฏิบัติการพัฒนาและการมีส่วนร่วม โดยเก็บข้อมูลจากผู้นำชุมชน ผู้สูงอายุ และกลุ่มช่างหัตถกรรมไม้ไผ่ในตำบลวังแสง อำเภอแกดำ จังหวัดมหาสารคาม เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบสัมภาษณ์เชิงลึก แนวคำถามสนทนากลุ่ม และแบบสังเกตทั้งแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม รวมถึงการปฏิบัติการออกแบบผลิตภัณฑ์ ข้อมูลทั้งหมดวิเคราะห์ด้วยวิธีวิเคราะห์เนื้อหา และตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยวิธีการตรวจสอบแบบสามเส้า
ผลการวิจัย: พบว่า ขันกระหย่อง เป็นหัตถกรรมที่มีคุณค่าทางวัฒนธรรมสูง สะท้อนโลกทัศน์พุทธ–พื้นบ้านอีสาน ผ่านความหมายเรื่องบุญกุศล ความกตัญญู และสายสัมพันธ์ชุมชน ช่างจักสานในพื้นที่ยังคงรักษาทักษะดั้งเดิมแต่ประสบปัญหาด้านรูปแบบผลิตภัณฑ์ที่ไม่สอดคล้องกับตลาดร่วมสมัยและการขาดช่องทางการจำหน่าย การพัฒนาผลิตภัณฑ์พบว่า สมาชิกชุมชนมีความพร้อมในการต่อยอดภูมิปัญญาหากได้รับการสนับสนุนด้านความรู้การออกแบบ โดยต้นแบบผลิตภัณฑ์ที่พัฒนาขึ้น ได้แก่ ขันกระหย่องเพื่อการบูชา ขันกระหย่องของที่ระลึก และขันกระหย่องของตกแต่งร่วมสมัย ซึ่งผสมผสานอัตลักษณ์เครื่องจักสานกับดีไซน์ร่วมสมัย ส่งผลให้มีความน่าสนใจและมูลค่าเพิ่มสูงขึ้น ขณะที่การพัฒนาแผนการตลาดพบว่า การสร้างเรื่องราว การใช้สื่อออนไลน์ การสร้างตราสินค้า และการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ มีส่วนช่วยให้ผลิตภัณฑ์ได้รับการยอมรับจากผู้บริโภคมากขึ้น
สรุปผล: การศึกษาครั้งนี้ทำให้เห็นว่าขันกระหย่องมีศักยภาพในการยกระดับสู่ผลิตภัณฑ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชน ผ่านการเข้าใจอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม การพัฒนาออกแบบอย่างเป็นระบบ และการวางกลยุทธ์การตลาดที่สอดคล้องกับผู้บริโภคร่วมสมัย ซึ่งสามารถนำไปสู่การเสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืนต่อไป
เอกสารอ้างอิง
กฤษดา แพทย์หลวง. (2555). นโยบายกระตุ้นเศรษฐกิจสร้างสรรค์แบบองค์รวม. วารสารพัฒนบริหารศาสตร์, 51(3), 207–238.
จินตนา กาญจนวิสุทธิ์. (2562). การตลาดและการสร้างแบรนด์ผลิตภัณฑ์ชุมชน. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา.
ชไมพร สาระจันทร์. (2559). การถ่ายทอดภูมิปัญญางานจักสานในชุมชนจังหวัดมหาสารคาม.มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.
ทิบดี ทัฬหกรณ์ และ ธีระวัฒน์ จันทึก. (2561). ปัจจัยสู่ความสำเร็จของผู้ประกอบการเชิงสร้างสรรค์. Veridian E-Journal, Silpakorn University สาขามนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์และศิลปะ, 11(1), 396-410.
พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548. (2548). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 122 ตอนที่ 6 ก.
พนัชกร สิมะขจรบุญ และ พงศ์สฎา เฉลิมกลิ่น. (2568). เรื่องเล่าความสำเร็จของผู้ประกอบการสินค้าทางวัฒนธรรมด้วยนวัตกรรม : กรณีศึกษาธุรกิจเครื่องปั้นดินเผา. Silpakorn University e-Journal (Social Sciences, Humanities, and Arts), 45(2), 149-160.
พัชนีย์ เมืองศรี และ วิยุทธ์ จำรัสพันธุ์. (2556). ก่องข้าว : คุณค่าในวัฒนธรรมอีสานสู่กระบวนการกลายเป็นสินค้าทางวัฒนธรรม. วารสารวิจัย มข. (ฉบับบัณฑิตศึกษา) สาขามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, 1(2), 34–42.
รีวรรณ จันพลา. (2559). การประเมินความความต้องการจำเป็นในการฝึกอบรมทางด้านบริหารธุรกิจของ ผู้ประกอบการวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) ในกลุ่มจังหวัดภาคกลางตอนล่าง. วารสารศิลปากรศึกษาศาสตร์วิจัย, 8(2), 76-87.
วิภาวี วงศ์จันทร์. (2561). แนวทางอนุรักษ์งานจักสานพื้นบ้านในพื้นที่ทุ่งกุลาร้องไห้. วารสารศิลปะและวัฒนธรรมอีสาน, 17(2), 45–60.
วุฒิชัย สว่างแสง. (2565). พญานาค: ความเชื่อสู่การกลายเป็นสินค้าทางวัฒนธรรมอีสาน. วารสารปรัชญาและศาสนา มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 7(2), 80-98.
ศุภชัย เหมือนโพธิ์ และ ธีรศักดิ์ อุ่นอารมณ์เลิศ. (2561). การพัฒนาศักยภาพผู้ประกอบการชุมชน ตามแนวคิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์. วารสารศิลปากรศึกษาศาสตร์วิจัย, 10(1), 131-144.
ศาสตรา เหล่าอรรคะ. (2561). การศึกษาองค์ความรู้และต่อยอดภูมิปัญญาในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ เครื่องจักรสานหวายจากวัสดุธรรมชาติและวัสดุทดแทน เชิงพาณิชย์เพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ในภาคอีสาน. วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 10(1), 271–292.
สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา. (2548). พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548. ราชกิจจานุเบกษา.
Chambers, R. (1983). Rural development: Putting the last first. London: Longman.
Nuttavuthisit, K., Jindahra, P., & Prasarnphanich, P. (2014). Participatory community
development: evidence from Thailand. Community Development Journal, 49(Suppl 1), 155–170.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 Journal for Developing the Social and Community

อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ได้รับการตีพิมพ์เป็นลิขสิทธิ์เป็นของผู้ประพันธ์บทความ


