แนวทางการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษาสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาขอนแก่น เขต 1

กุลิสรา  ขุนราช; ชยากานต์  เรืองสุวรรณ; ปองภพ  ภูจอมจิตร

doi:10.60027/iarj.2026.e294507

ผู้แต่ง

กุลิสรา ขุนราช มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม https://orcid.org/0009-0002-3184-2617
ชยากานต์ เรืองสุวรรณ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม https://orcid.org/0000-0002-5265-401X
ปองภพ ภูจอมจิตร มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม https://orcid.org/0009-0003-1417-882X

DOI:

https://doi.org/10.60027/iarj.2026.e294507

คำสำคัญ:

แนวทางการพัฒนา, ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์, ผู้บริหารสถานศึกษา

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์การวิจัย: ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์เป็นทักษะสำคัญของผู้บริหารสถานศึกษา ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์จะสามารถตัดสินใจได้อย่างยืดหยุ่น บริหารคนได้อย่างมีประสิทธิภาพ และขับเคลื่อนองค์กรให้บรรลุเป้าหมายได้อย่างราบรื่น ทั้งยังช่วยสร้างแรงจูงใจ ความร่วมมือ และการพัฒนาอย่างต่อเนื่องภายในสถานศึกษา ซึ่งเป็นพื้นฐานของการบริหารยุคใหม่ที่ต้องเผชิญการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การวิจัยครั้งนี้จึงกำหนดวัตถุประสงค์เพื่อองค์ประกอบและตัวชี้วัดภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา สภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์และความต้องการจำเป็นภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา และศึกษาแนวทางการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาขอนแก่น เขต 1

ระเบียบวิธีการวิจัย : การวิจัยแบ่งออกเป็น 3 ระยะ คือ ระยะที่ 1 ศึกษาองค์ประกอบและตัวชี้วัด ผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 5 คน เครื่องมือการวิจัย คือ แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง ระยะที่ 2) ศึกษาสภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์และความต้องการจำเป็น กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ ผู้บริหารสถานศึกษาและครู จำนวน 310 คน เครื่องมือวิจัย คือ แบบสอบถามแบบมาตรประมานค่า 5 ระดับ มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ .87 วิเคราะห์ข้อมูลโดยการหาค่าเฉลี่ยและส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ระยะที่ 3 ศึกษาแนวทางการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา กลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 6 คน เพื่อศึกษาแนวทาง และผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 9 คน เพื่อประเมินแนวทางเครื่องมือการวิจัย คือ แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้างและแบบประเมินแนวทาง

ผลการวิจัย: 1. องค์ประกอบและตัวชี้วัดภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา ประกอบด้วย 1) พฤติกรรมสั่งการ 2) พฤติกรรมมีส่วนร่วม 3) พฤติกรรมสนับสนุน และ 4) พฤติกรรมมอบหมายงาน 2. สภาพปัจจุบันโดยรวมมีค่าเฉลี่ยอยู่ในระดับปานกลาง สภาพที่พึงประสงค์โดยรวมมีค่าเฉลี่ยอยู่ในระดับมากที่สุด ความต้องการจำเป็นเรียงตามลำดับดังนี้ 1) พฤติกรรมสั่งการ 2) พฤติกรรมสนับสนุน 3) พฤติกรรมมอบหมายงาน และ 4) พฤติกรรมมีส่วนร่วม 3. แนวทางการพัฒนา คือ คู่มือการของแนวทาง ประกอบด้วย หลักการ วัตถุประสงค์ เนื้อหา กระบวนการพัฒนา และการวัดและประเมินผล ส่วนผลการประเมินแนวทางมีค่าเฉลี่ยความเหมาะสมและความเป็นไปได้โดยรวมอยู่ในระดับมากที่สุด

สรุปผล ผู้บริหารที่มีภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์จะสามารถเลือกใช้แนวทางการสั่งการ การให้คำปรึกษา การมีส่วนร่วม หรือการมอบอำนาจได้อย่างเหมาะสม ช่วยให้ครูและบุคลากรเกิดแรงจูงใจในการทำงานและสามารถพัฒนาศักยภาพของตนได้เต็มที่ ประกอบด้วยองค์ประกอบดังนี้ 1) พฤติกรรมสั่งการ 2) พฤติกรรมมีส่วนร่วม 3) พฤติกรรมสนับสนุน และ4) พฤติกรรมมอบหมายงาน

เอกสารอ้างอิง

ชัยเสฎฐ์ พรหมศรี. (2557). ภาวะผู้นำร่วมสมัย. กรุงเทพฯ: ปัญญาชน.

ณิรดา เวชญาลักษณ์. (2560). ภาวะผู้นำทางการบริหาร. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

นภดล ร่มโพธิ์. (2560). ภาวะผู้นำและการพัฒนาองค์กร. กรุงเทพฯ: ธรรมนิติ.

ปรรณพัชร์ รักษาล้ำ. (2567). ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษาโรงเรียนในกลุ่มพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามกุฎราชกุมาร. วารสารมหาจุฬานครทรรศน์, 11(8), 125–133.

พิพัฒน์ นนทนาธรณ์. (2558). ภาวะผู้นำเชิงปฏิบัติการ: Life model (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.

พีระยุทธ พูลประภาภรณ์, & วิรัลพัชร วงศ์วัฒน์เกษม. (2567). ภาวะผู้นำตามสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษา กลุ่มโรงเรียนห้วยน้ำหวาน อำเภอพัฒนานิคม จังหวัดลพบุรี. วารสารเสียงธรรมจากมหายาน, 10(2), 36–48.

ไพศาล วรคำ. (2564). การวิจัยทางการศึกษา (พิมพ์ครั้งที่ 13). มหาสารคาม: ตักสิลาการพิมพ์.

รัตติกรณ์ จงวิศาล. (2556). ภาวะผู้นำ: ทฤษฎี การวิจัย และแนวทางสู่การพัฒนา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

วรภัทร โตธนะเกษม. (2555). ภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์. กรุงเทพฯ: เนชั่นบุ๊คส์.

วาทิต บุญใบ, และคณะ. (2566). ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารที่ส่งผลต่อประสิทธิผลการบริหารงานในโรงเรียน สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสกลนคร เขต 1. วารสารการบริหารการศึกษาและภาวะผู้นำ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร, 12(45), 154–164.

วิเชียร วิทยอุดม. (2553). ภาวะผู้นำ. กรุงเทพฯ: บริษัท ธนรัชการพิมพ์.

สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาขอนแก่น เขต 1. (2567). แผนปฏิบัติการประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568. ขอนแก่น: สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาขอนแก่น เขต 1.

สุภัทร จำปาทอง. (2562). การพัฒนาภาวะผู้นำทางการศึกษา. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

สุวัฒน์ชัย ฉวีศักดิ์. (2564). การศึกษาภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษาอาชีวศึกษาจังหวัดพิษณุโลก สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา. Pacific Journal, 11(2), 420–434.

สุวิมล ว่องวาณิช. (2562). การวิจัยประเมินความต้องการจำเป็น (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

อัศวิน สุขประเสริฐ, & ฐิติพัฒน์ หิรัญนิธำรง. (2567). ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์ของผู้บริหารสถานศึกษาในสำนักงานเขตสายไหม กรุงเทพมหานคร. Lanna Academic Journal of Social Science, 1(3), 16–29.

Evans, M. G. (1970). The effects of supervisory behavior on the path–goal relationship. Organizational Behavior and Human Performance, 5(1).

Hersey, P., & Blanchard, K. H. (1982). Management of organizational behavior: Utilizing human resources. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.

House, R. J. (1971). A path-goal theory of leader effectiveness. Administrative Science Quarterly, 16(3), 321-339. https://doi.org/10.2307/2391905

Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607-610. https://doi.org/10.1177/001316447003000308

Marsick, V. J., & Watkins, K. E. (2003). Demonstrating the value of an organization’s learning culture: The Dimensions of the Learning Organization Questionnaire. Advances in Developing Human Resources, 5(2), 132-151. https://doi.org/10.1177/1523422303005002001

McCall, M. W., Lombardo, M. M., & Morrison, A. M. (1988). The lessons of experience: How successful executives develop on the job. Lexington, MA: Lexington Books