รูปแบบการพัฒนาเครือข่ายชุมชนแบบมีส่วนร่วมเพื่อการจัดการขยะและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน : กรณีศึกษาชุมชนบ้านโสกภารา จังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: ขยะมูลฝอยและการจัดการสิ่งแวดล้อมกลายเป็นความท้าทายที่สำคัญซึ่งส่งผลกระทบต่อสุขภาพของชุมชน คุณภาพสิ่งแวดล้อม และการพัฒนาอย่างยั่งยืน ในชุมชนชนบทหลายแห่ง ระบบการจัดการขยะที่ไม่มีประสิทธิภาพและความตระหนักรู้ของประชาชนที่จำกัดส่งผลให้ปัญหาสิ่งแวดล้อมเพิ่มมากขึ้น ดังนั้น การส่งเสริมแนวทางแบบมีส่วนร่วมและการเสริมสร้างเครือข่ายชุมชนจึงมีความสำคัญต่อการบรรลุการจัดการขยะและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ: (1) ตรวจสอบบริบท ปัญหา และศักยภาพของการจัดการขยะและสิ่งแวดล้อมในชุมชน (2) พัฒนารูปแบบเครือข่ายชุมชนแบบมีส่วนร่วม และ (3) ประเมินประสิทธิผลของรูปแบบในแง่ของความรู้ พฤติกรรม และการมีส่วนร่วมของชุมชน

ระเบียบวิธีการวิจัย: การวิจัยนี้ใช้วิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยผู้เข้าร่วม 60 คน ได้แก่ สมาชิกชุมชน ผู้นำ และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจากชุมชนบ้านโสกภารา ซึ่งเลือกโดยวิธีการสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้วิธีการสัมภาษณ์เชิงลึก แบบสอบถาม การสังเกต และการสนทนากลุ่ม ข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์โดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ในขณะที่ข้อมูลเชิงปริมาณวิเคราะห์โดยใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

ผลการวิจัย: ผลการศึกษาพบว่าชุมชนประสบปัญหาการจัดการขยะเนื่องจากขาดกระบวนการที่เป็นระบบและความรู้ไม่เพียงพอ อย่างไรก็ตาม ชุมชนมีทุนทางสังคมและความร่วมมือในชุมชนที่เข้มแข็ง แบบจำลองที่พัฒนาขึ้นชื่อว่า “แบบจำลอง APAM” ประกอบด้วยองค์ประกอบสี่ส่วน ได้แก่ การสร้างความตระหนัก การมีส่วนร่วม การลงมือปฏิบัติ และการติดตามตรวจสอบ หลังจากนำไปใช้แล้ว สมาชิกในชุมชนแสดงให้เห็นถึงการพัฒนาอย่างมีนัยสำคัญในด้านความรู้ (ค่าเฉลี่ยเพิ่มขึ้นจาก 2.80 เป็น 4.35) พฤติกรรม (2.65 เป็น 4.20) และการมีส่วนร่วม (2.70 เป็น 4.40) นอกจากนี้ ยังพบผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม เช่น การจัดตั้งจุดคัดแยกขยะ ครัวเรือนต้นแบบ และเครือข่ายชุมชนที่เข้มแข็งขึ้น

สรุป: แบบจำลองเครือข่ายชุมชนแบบมีส่วนร่วมช่วยเพิ่มพูนความรู้ พฤติกรรม และการมีส่วนร่วมในการจัดการขยะได้อย่างมีประสิทธิภาพ นำไปสู่การปฏิบัติด้านสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืนในระดับชุมชน แบบจำลองนี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้และปรับให้เข้ากับชุมชนอื่นๆ ที่มีบริบทคล้ายคลึงกันเพื่อส่งเสริมความยั่งยืนในระยะยาว