เสมา : ประวัติศาสตร์ คุณค่าและการจัดการการอนุรักษ์ของ องค์กรพระพุทธศาสนาในจังหวัดบุรีรัมย์

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์ของการวิจัยดังนี้ (1) เพื่อศึกษาประวัติ ความเป็นมาและลักษณะทางศิลปกรรมของใบเสมาในจังหวัดบุรีรัมย์ (2) เพื่อศึกษาคุณค่าของใบเสมาในจังหวัดบุรีรัมย์ (3) เพื่อศึกษาการจัดการการอนุรักษ์ใบเสมาของจังหวัดบุรีรัมย์ขององค์กรพระพุทธศาสนา ผลการวิจัยพบว่า

            1. ใบเสมาในจังหวัดบุรีรัมย์ มีประวัติ ความเป็นมาและลักษณะทางศิลปกรรม ดังได้พบว่าใบเสมาบางแห่งมีอายุของการสร้างมาตั้งแต่สมัยทวารวดี การสร้างโดยมีคติความเชื่อแนวความคิด และเหตุผลในการสร้าง กล่าวคือใช้เป็นนิมิต หรือเครื่องหมาย เพื่อกำหนดขอบเขตของพระอุโบสถ อันเป็นสถานที่ร่วมทําสังฆกรรมของพระสงฆ์ ซึ่งมีบัญญัติไว้ในวินัยมุข ซึ่งการกำหนดเขตสีมานั้น ต้องหมายกำหนดเขตด้วยวัตถุบางอย่างที่เหมาะสม 8 ชนิดดังต่อไปนี้ ภูเขา ศิลา ป่าไม้ ต้นไม้ จอมปลวก หนทาง (ถนน) แม่น้ำ น้ำ นอกจากนั้นจากการศึกษาเอกสารและลงสำรวจใบเสมาด้วยตนเองในพื้นที่ภาคสนาม จำนวน 10 ได้แก่ วัดเขาพระอังคาร วัดขุนก้อง วัดบรมคงคา วัดละเวี้ย วัดโพธิ์ย้อย บ้านแสลงโทน วัดสระแก วัดสำโรง วัดมณีจันทร์ และวัดทรงศิรินาวาส พบโบราณวัตถุและใบเสมาซึ่งในพื้นที่เหล่านั้น ผู้วิจัยเลือกศึกษาใบเสมาโบราณบ้านปะเคียบ อำเภอคูเมือง จังหวัดบุรีรัมย์เนื่องจากซึ่งเป็นใบเสมา

โบราณที่มีอายุสมัยทวารวดี มีจำนวนมากกว่า 50 ชิ้น บางชิ้นมีลวดลายที่ชัดเจนสมบูรณ์ และเริ่มที่จะเลื่อมสภาพลงจำเป็นที่ต้องเร่งดำเนินการอนุรักษ์

1. คุณค่าของใบเสมาในจังหวัดบุรีรัมย์ เป็นใบเสมาที่แสดงให้เห็นถึงความสำคัญทางพระพุทธศาสนา อันใช้เป็นหลักแบ่งเขตเพื่อความชัดเจนสำหรับพิธีกรรมทางศาสนา มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ชาติพันธ์ คติความเชื่อ ความศรัทธา และความสุนทรียศาสตร์ทางศิลปะ
2. การจัดการการอนุรักษ์ใบเสมาของจังหวัดบุรีรัมย์ขององค์กรพระพุทธศาสนา ในที่นี้คือวัดซึ่งเป็นเจ้าของพื้นที่ที่ใบเสมาตั้งอยู่ การอนุรักษ์ของวัดยังไม่มีการขับเคลื่อนดูแลเท่าที่ควร อาทิ การจัดการการอนุรักษ์ใบเสมาโบราณบ้านปะเคียบ ของจังหวัดบุรีรัมย์ ยังคงสภาพเดิม คงปล่อยไว้ให้เสื่อมสภาพไปตามกาลเวลาโดยไม่มีการแสดงองค์ความรู้ที่ทำให้ทราบว่าใบเสมาเหล่านั้นมีประวัติความเป็นมาอย่างไร และลวดลายสลักปรากฏนั้นรูปแบบอย่างไร สื่อความอะไรบ้าง

           สำหรับการดำเนินการส่งเสริมการอนุรักษ์ใบเสมาโบราณบ้านปะเคียบ ได้แก่ (1) ทำซุ้มแสดงประวัติความเป็นมาของใบเสมา (2) จัดทำป้ายขนาดใหญ่ประชาสัมพันธ์เรื่องราวเกี่ยวกับใบเสมา (3) จัดทำเอกสาร แผ่นพับประชาสัมพันธ์ แจก สำหรับผู้ที่สนใจ (4) จัดทำทะเบียนใบเสมาโบราณและแผนผังที่ตั้งของใบเสมาแต่ละใบ (5) จัดทำป้ายคำอธิบายใบเสมาโบราณ (6) จัดให้มีวิทยากรหรือมัคคุเทศน้อย เพื่อบรรยายเรื่องราวเกี่ยวกับใบเสมา (7) จัดอบรมเพื่อปลูกฝังให้เด็ก เยาวชน รักและหวงแหนโบราณวัตถุของบ้านเกิด (8) การจัดให้ความรู้ในเรื่องใบเสมาโบราณ ควบคู่กับการทำความเข้าใจในเรื่องการอนุรักษ์ใบเสมา (9) ได้มอบเงินจำนวน 10,000.00 บาท ให้หัวหน้าชุมชนและเจ้าอาวาส วัดทรงศิรินาวาส เพื่อการอนุรักษ์และทำกิจกรรมส่งเสริมความรู้ใบเสมาบ้านปะเคียบ ต่อไป