บทบาทศาลยุติธรรมกับการคุ้มครองสิทธิผู้บริโภค

บทคัดย่อ

โลกยุคโลกาภิวัตน์เป็นยุคข้อมูลข่าวสารที่เปลี่ยนแปลงและปฏิสัมพันธ์อย่างมีพลวัตตามการพัฒนาเทคโนโลยีสื่อสารที่รวดเร็วและกระจายเป็นวงกว้างเชื่อมโยงการเมือง การทหาร เศรษฐกิจ สังคม ระหว่างผู้คน ชุมชน และรัฐที่อยู่ห่างไกลกันให้สามารถติดต่อถึงกันและกัน มีนวัตกรรมในด้านต่างๆ เกิดขึ้นมากมายโดยเฉพาะด้านเศรษฐกิจการค้าที่มีการแข่งขันสูงผู้ประกอบธุรกิจได้นำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาพัฒนากระบวนการผลิตและการตลาดด้วยกลวิธีที่สลับซับซ้อนในขณะที่ผู้บริโภคส่วนใหญ่ยังขาดความรู้ในเรื่องคุณภาพสินค้าหรือบริการ และขาดอำนาจในการต่อรองเพื่อให้ได้มาซึ่งสินค้าหรือบริการที่เท่าเทียม ตลอดจนไม่อาจเท่าทันความรู้เทคโนโลยีสมัยใหม่ของผู้ประกอบธุรกิจทำให้ผู้บริโภคส่วนใหญ่ได้รับความเสียหายเป็นประจำ ลำพังกฎหมายที่ออกโดยอาศัยแนวความคิดของการทำสัญญาบนพื้นฐานของทฤษฎีเสรีภาพในการแสดงเจตนา และหลักความศักดิ์สิทธิ์แห่งการแสดงเจตนาหรือทฤษฎีความรับผิดเฉพาะคู่สัญญา รวมทั้งหลักกฎหมายทั่วไปในเรื่องซื้อขายที่ว่า “หลักผู้ซื้อต้องระวัง” ไม่อาจคุ้มครองสิทธิของบริโภคได้อย่างแท้จริง ในทางสากลรัฐต่างๆ จึงจำเป็นต้องเข้าแทรกแซงกลไกการตลาดของระบบเศรษฐกิจทุนนิยมเสรีเพียงเท่าที่จะรักษาดุลยภาพทางสังคมให้เกิดความสงบเรียบร้อยภายใต้หลักนิติธรรม สำหรับประเทศไทยก็เช่นกันได้มีกฎหมายเพื่อการคุ้มครองสิทธิของผู้บริโภคใช้บังคับมาตั้งแต่ปี 2522 แล้ว ส่วนการบังคับใช้กฎหมายกรณีมีข้อพิพาทในคดีผู้บริโภคกำหนดให้ศาลยุติธรรมมีอำนาจหน้าที่โดยตรงในการพิจารณาพิพากษาคดีผู้บริโภค แต่เนื่องจากระบบกฎหมายของไทยใช้ระบบกฎหมายลายลักษณ์อักษรหรือระบบประมวลกฎหมาย บทบาทของศาลในการพิจารณาคดีผู้บริโภคเพื่อค้นหาความจริงกลับเน้นหนักไปทางระบบกล่าวหา แม้ในระยะต่อมามีกฎหมายวิธีสบัญญัติสำหรับคดีผู้บริโภคไว้โดยเฉพาะให้ศาลมีบทบาทในการค้นหาความจริงเหมือนในระบบไต่สวนแล้วก็ตาม แต่เนื่องจากผู้พิพากษายังคงคุ้นชินกับบทบาทความเป็นกลางอย่างเคร่งครัดจากวิธีพิจารณาในระบบกล่าวหาทำให้การพิจารณาในบางคดีบางครั้งพยานหลักฐานในสำนวนคดีที่มีความ

สลับซับซ้อนอาจไม่ใช่ความจริงทั้งหมดเป็นผลให้การใช้ดุลพินิจวินิจฉัยชี้ขาดคดีไม่ได้รับการยอมรับถูกวิพากษ์วิจารณ์จากผู้เกี่ยวข้องและนักวิชาการด้านกฎหมายและการแพทย์ ในขณะที่กลไกการบริหารจัดการคดีประเภทนี้ของศาลยังไม่สามารถเตรียมการให้พร้อมดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพทั้งด้านนวัตกรรมการบริหารจัดการคดีและศักยภาพของบุคลากรที่เกี่ยวข้องโดยตรง

          บทความนี้มุ่งเสนอแนวทางการพัฒนาบทบาทของศาลยุติธรรมกับการคุ้มครองสิทธิของผู้บริโภคในโลกยุคใหม่ที่จะส่งผลให้การอำนวยความยุติธรรมโดยยึดมั่นในหลักนิติธรรมอันเป็นบทบาทหลักของศาลยุติธรรมเป็นการคุ้มครองสิทธิผู้บริโภคตามเจตนารมณ์ของกฎหมายอย่างแท้จริง โดยมีข้อเสนอมีข้อเสนอให้ศาลแสดงบทบาทนำด้านการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมสำหรับคดีผู้บริโภค ดังนี้

1. ปรับปรุงและพัฒนาการบริหารงานโดยจัดให้มีหน่วยงานกลางรับผิดชอบคดีผู้บริโภคทำหน้าที่รวบรวมปัญหาการบริหารจัดการคดีเพื่อการวิจัยและพัฒนา (R&D) ให้การพิจารณาคดีผู้บริโภคของศาลอุทธรณ์หรือศาลอุทธรณ์ภาคเป็นเอกภาพ และถ่ายทอดองค์ความรู้ดังกล่าวสู่ศาลชั้นต้นอย่างต่อเนื่องมีหลักเกณฑ์การใช้ดุลพินิจที่ชัดเจนให้ยึดถือเป็นมาตรฐานเดียวเดียวกัน
2. ปรับปรุงและพัฒนาการบริหารงานบุคคลโดยพัฒนาศักยภาพของผู้พิพากษาที่ทำหน้าที่พิจารณาคดีผู้บริโภคอย่างต่อเนื่องให้เกิดความเชี่ยวชาญเฉพาะตามลักษณะคดี เช่น ด้านเศรษฐกิจการเงินการธนาคาร ด้านเทคนิควิศวกรรม เป็นต้น รวมทั้งสนับสนุนการวิจัยและพัฒนาให้เกิดองค์ความรู้ตามลักษณะคดีที่หลากหลาย พัฒนาคู่มือในการปฏิบัติหน้าที่ในคดีผู้บริโภคสำหรับผู้พิพากษาให้ทันสมัยเพื่อประกอบการใช้ดุลพินิจวินิจฉัยชี้ขาดคดีเป็นมาตรฐานเดียวกัน
3. พัฒนาศักยภาพของเจ้าพนักงานคดีอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งกระตุ้นให้มีการพัฒนางานประจำไปสู่การวิจัย (Routine to Research) เพื่อนำผลงานวิจัยนั้นไปพัฒนางานประจำเป็นผลให้เกิดการพัฒนาคนและงานสู่องค์การแห่งการเรียนรู้ (Learning Organization)
4. ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศพัฒนาแอพพลิเคชั่นเพื่อเพิ่มช่องทางสำหรับการดำเนินคดีผู้บริโภคตั้งแต่ชั้นยื่นคำฟ้อง คำร้องต่างๆ เกี่ยวกับคดีผ่านช่องทางดังกล่าวโดยคู่ความไม่ต้องเดินทางมาศาลเพื่อให้เป็นไปตามหลักความรวดเร็ว ประหยัด และประสิทธิภาพ แอพพลิเคชั่นควรมีข้อมูลที่ทันสมัยให้ความรู้แก่ผู้บริโภคด้านการคุ้มครองผู้บริโภคอย่างรอบด้าน