แนวทางการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: ระบบสาธารณสุขไทยมีโครงสร้างและกลไกที่เข้มแข็งโดยอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านเป็นแกนสำคัญ แต่การดูแลประชากรแฝงยังคงเป็นความท้าทายที่ต้องการการจัดการเชิงนโยบายและชุมชนร่วมมือ เพื่อให้การดูแลสุขภาพครอบคลุมและยั่งยืน การพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านให้สามารถดูแลสุขภาพของประชากรแฝงได้อย่างมีประสิทธิภาพจึงเป็นเรื่องที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง จังหวัดชัยภูมิเป็นหนึ่งในจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่มีประชากรแฝงจำนวนมาก โดยในปี 2567 มีจำนวนประชากรแฝง 14,600 คน (กองสถิติสังคม สำนักงานสถิติแห่งชาติ, 2568) ตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ เป็นพื้นที่หนึ่งที่ประสบปัญหาดังกล่าว โดยมีประชากรแฝงกระจายอยู่ในหลายหมู่บ้าน โดยเฉพาะบ้านหนองนาแซง หนองโง้ง และห้วยหลัว มีประชากรแฝงประมาณ 400 คน (สัมภาษณ์ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลหนองนาแซง, 2566) ดังนั้นในการการวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ และ 2) เพื่อศึกษาแนวทางการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ

ระเบียบวิธีการวิจัย: การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ กลุ่มเป้าหมายแบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มสัมภาษณ์เชิงลึก จำนวน 30 คน ประกอบด้วย อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน 26 คน และบุคลากรสาธารณสุข 4 คน และกลุ่มสนทนากลุ่ม จำนวน 21 คน ประกอบด้วย ประธานอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน 3 คน ผู้นำชุมชน 15 คน ผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 2 คน และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขระดับจังหวัด 1 คน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัย: 1) ศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ประกอบด้วย (1) ด้านความรู้ (2) ด้านทักษะ (3) ด้านเจตคติและแรงจูงใจ และ(4) ปัจจัยสนับสนุนและอุปสรรคที่ส่งผลต่อศักยภาพ 2) แนวทางการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ประกอบด้วย 6 องค์ประกอบ คือ  (1) การพัฒนาด้านความรู้และความเข้าใจ (2) การพัฒนาด้านทักษะการปฏิบัติงาน (3) การพัฒนาเครื่องมือและระบบสนับสนุน (4) การพัฒนาระบบนิเทศ (5) การสร้างแรงจูงใจและการยกย่อง และ (6) การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน 

สรุปผล: 1) ศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลประชากรแฝงตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ คือ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) มีความรู้พื้นฐานด้านสาธารณสุข แต่ยังขาดความรู้เฉพาะทางในการดูแลประชากรแฝง ซึ่งสอดคล้องกับการศึกษาของ ประไพวรรณ  ด่านประดิษฐ์ และคณะ (2562) ที่พบว่า อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านมีความรู้ด้านการดูแลผู้สูงอายุอยู่ในระดับน้อย และยังต้องการการพัฒนาเพิ่มเติมในด้านความรู้ การที่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านขาดความรู้เฉพาะทางนี้เป็นเรื่องที่เข้าใจได้ เนื่องจากการดูแลประชากรแฝงเป็นเรื่องใหม่ที่ยังไม่มีการฝึกอบรมอย่างเป็นทางการ และมีความซับซ้อนมากกว่าการดูแลประชาชนทั่วไป ความรู้ที่ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านขาดมากที่สุดคือเรื่องการใช้เทคโนโลยีในการดูแลสุขภาพและความรู้เกี่ยวกับสิทธิการรักษาพยาบาล ซึ่งสอดคล้องกับการศึกษาของ พัชรา ชมภูวิเศษ (2565) ที่มีความต้องการพัฒนาสมรรถนะในด้านการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลมากที่สุด โดยเฉพาะความสามารถใช้แอปพลิเคชัน Smart อสม. และใช้แอปพลิเคชันในการคัดกรองและประเมินสุขภาพ และสอดคล้องกับ วุฒิพงศ์ คงทองและ วิษณุ สุมิตสวรรค์ (2568) ที่มีข้อเสนอแนะว่ากระทรวง สาธารณสุข ควรที่จะสนับสนุนให้อาสาสมัครสาธารณสุขใช้แอปพลิเคชันในการทำงาน และสนับสนุนให้ศึกษาอย่างต่อเนื่องเพื่อยกระดับองค์ความรู้ รวมถึงพัฒนา Application Smart อสม. ให้ครอบคลุมงานสาธารณสุขชุมชนมากขึ้น 2)แนวทางการพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพของประชากรแฝง ตำบลหนองนาแซง อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ พบว่า สอดคล้องกับทฤษฎีศักยภาพการพัฒนาและการแพร่กระจาย (Development Potential Diffusion Theory) อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านเป็นทรัพยากรมนุษย์ที่สำคัญในการดูแลสุขภาพของคนในชุมชน สามารถพัฒนาความรู้ ทักษะ ผ่านการอบรม หรือการเรียนรู้ต่าง ๆ ได้ โดยมีผู้นำคือบุคลากรในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลและผู้นำชุมชนให้การสนับสนุน ที่มีการนิเทศและให้คำปรึกษาได้ตลอด อีกทั้งการพัฒนาเรื่องการติดต่อสื่อสารระหว่างประชากรแฝงและระหว่างชุมชน เพื่อทำให้ประชากรแฝงได้รับการดูแลสุขภาพได้ครอบคลุมและทั่วถึง