รูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชน : วิถีการสร้างความมั่นคงทางอาหาร กับการจัดการพื้นที่ป่าต้นน้ำหนองหาร จังหวัดสกลนคร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มุ่งเน้นวิเคราะห์ปัจจัยที่ทำให้เกิดความมั่นคงทางอาหารภายใต้การจัดการป่าต้นน้ำ อย่างมีส่วนร่วม ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพได้แก่ การสังเกตการณ์ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง สนทนากลุ่ม วิเคราะห์ และน้าเสนอข้อมูลเชิงพรรณนาโดยคัดเลือกพื้นที่แบบเจาะจงที่กระจายตัวบริเวณลำน้ำพุงคือ “ชุมชนหลุบเลา” ซึ่งมีกลุ่มเป้าหมายคือองค์กรชุมชน กลุ่มผู้ใช้ประโยชน์จากป่าทั้งภายใน-นอกชุมชน ผู้นำชุมชน และตัวแทนหน่วยงาน ที่เกี่ยวข้องพบว่าชุมชนมีป่าทั้งหมด 5 แปลงรวม 5,654 ไร่ ในเขตป่าสงวนแห่งชาติดงชมภูพาน-ป่าดงกะเฌอ และที่ดินสาธารณะประโยชน์รูปแบบการจัดการพื้นที่ป่าที่ชุมชนต้องการคือเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการจัดการป่าชุมชน อย่างไรก็ตามชุมชนสามารถเก็บผลผลิตจากป่าตามฤดูกาลแบบพอเพียงเพื่อการบริโภคคิดสัดส่วนร้อยละ 30 ของปริมาณอาหารที่บริโภคในแต่ละปีและบางครัวเรือนขายเพื่อสร้างรายได้เสริมส่วนปัจจัยที่ทำให้เกิดความมั่นคง ทางอาหารได้แก่ 1) มติเพื่อการจัดการป่าชุมชนแต่ละแปลงร่วมกัน 2) การพัฒนาระบบวนเกษตรในป่าชุมชนเพิ่มเติม และป่าหัวไร่ปลายนา 3) การใช้ทรัพยากรอย่างรู้คุณค่าระดับครัวเรือนและชุมชน 4) การปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อเสริมสร้าง รายได้ 5) มติข้อตกลงและกฎระเบียบร่วมกันเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติ 6) การเพิ่มพื้นที่ป่าและความหลากหลายทางชีวภาพ ตลอดทั้ง 7) การสนับสนุนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งนับได้ว่าเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดความมั่นคงทางอาหาร ภายใต้การจัดการพื้นที่ต้นน้ำอย่างมีส่วนร่วมเพื่อขยายผลสู่พื้นที่ป่าต้นน้ำอื่นต่อไป