การวิเคราะห์ภาพพจน์ตามแนวภาษาศาสตร์ปริชานในสำนวนจีน (成语) ที่ปรากฏคำว่า “春、夏、秋、冬”

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: สำนวนจีนเป็นองค์ประกอบสำคัญของภาษาที่สะท้อนภูมิปัญญาและวัฒนธรรมอันยาวนาน ส่วนใหญ่มักเป็นสำนวนสี่พยางค์ที่มีโครงสร้างตายตัวและมีความหมายแฝงที่ลึกซึ้ง การทำความเข้าใจสำนวนเหล่านี้จึงต้องอาศัยการตีความที่มากกว่าการแปลตรงตัว โดยเฉพาะสำนวนที่เกี่ยวข้องกับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นภาพพจน์เพื่อสื่อความหมายนามธรรม ในบริบทของวัฒนธรรมจีนที่ให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ (天人合一) ฤดูกาลทั้งสี่จึงมีบทบาทสำคัญในการสร้างสรรค์สำนวนเหล่านี้

          งานวิจัยนี้มุ่งเน้นการศึกษาสำนวนจีนที่ขึ้นต้นด้วยคำบ่งบอกฤดูกาล ได้แก่ “春” “夏” “秋” และ “冬” เพื่อวิเคราะห์ว่าฤดูกาลเหล่านี้ถูกนำมาใช้เป็น มโนทัศน์ต้นทาง (Source Domain) ในการสื่อความหมายเชิงอุปลักษณ์อย่างไร และความหมายเชิงนัย (Target Domain) ที่ปรากฏเหล่านั้นสามารถจัดกลุ่มเป็นสนามความหมายย่อยๆ ได้กี่ประเภท ซึ่งจะช่วยให้เข้าใจวิธีคิดและค่านิยมของชาวจีนที่ฝังอยู่ในภาษาได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น

ระเบียบวิธีการวิจัย: งานวิจัยเชิงคุณภาพชิ้นนี้ใช้วิธีการวิเคราะห์เนื้อหาในการศึกษาสำนวนจีน (成语) ที่ขึ้นต้นด้วยอักษร “春” “夏” “秋” และ “冬” โดยคัดเลือกจากพจนานุกรม “中华大词典” (2012) และ 成语大词典 (2012) การศึกษานี้วิเคราะห์ทั้งความหมายตามตัวอักษรและความหมายในเชิงเปรียบเปรย โดยประยุกต์ใช้ทฤษฎีอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ ร่วมกับทฤษฎีสนามความหมาย เพื่อจัดจำแนกประเภทของภาพพจน์หลัก จากนั้นจึงสรุปและเปรียบเทียบภาพพจน์ที่ปรากฏในแต่ละฤดูกาล เพื่อเผยให้เห็นแนวคิดทางวัฒนธรรมและค่านิยมที่ฝังรากลึกอยู่ในสังคมจีนผ่านภาษาสำนวน

ผลการวิจัย: ในการศึกษาสำนวนจีน ผู้วิจัยพบสำนวนที่ตรงตามเกณฑ์ทั้งหมดจำนวน 100 สำนวน
ซึ่งขึ้นต้นด้วยคำว่า “春” “夏” “秋” และ “冬” โดยใช้ข้อมูลจากพจนานุกรม “中华大词典” (2012) และ 成语大词典 (2012) ผลการศึกษาพบว่าภาพลักษณ์ของฤดูกาลในสำนวนจีนสามารถจัดหมวดหมู่โดยแบ่งตามฤดูกาลและสัดส่วนร้อยละดังนี้ สำนวน“春”ทั้งหมด 50 สำนวน โดยแบ่งประเภทกลุ่มได้ 5 กลุ่ม คือ 1.กลุ่มที่สื่อถึงความสุข ความสำเร็จ และความรุ่งเรือง 15 สำนวน (30.00) 2.กลุ่มที่สื่อถึงการเปลี่ยนแปลง การเจริญเติบโต และการให้คุณประโยชน์ 6 สำนวน (12.00) 3.กลุ่มที่สื่อถึงความสัมพันธ์ ความทรงจำ และกาลเวลา 4 สำนวน (8.00) 4.กลุ่มที่สื่อถึงความเปราะบาง
ความไม่แน่นอน หรือความผิดหวัง 13 สำนวน (26.00) และ 5.กลุ่มที่เน้นลักษณะเฉพาะหรือสุนทรียภาพ 12 สำนวน (4.00)

          สำนวน “夏” ที่นำมาศึกษาทั้งหมดมี 14 สำนวน โดยสามารถแบ่งออกเป็น 5 กลุ่ม ดังนี้
1. กลุ่มที่สื่อถึงความร้อนรุนแรงและสภาวะที่น่าเกรงขาม มี 4 สำนวน คิดเป็นร้อยละ (28.57%)
2. กลุ่มที่สื่อถึงความไร้ประโยชน์หรือไม่เหมาะสมกับกาลเทศะ มี 3 สำนวน คิดเป็นร้อยละ (21.43%)
3. กลุ่มที่สื่อถึงข้อจำกัดทางความรู้และประสบการณ์ มี 2 สำนวน คิดเป็นร้อยละ (14.29%)
4. กลุ่มที่สื่อถึงคุณประโยชน์ การเจริญเติบโต และความสมบูรณ์ มี 2 สำนวน คิดเป็นร้อยละ (14.29%) 5. กลุ่มที่สื่อถึงความรวดเร็ว ความไม่คงทน และสุนทรียภาพทางธรรมชาติ มี 3 สำนวน (21.43%)

          สำนวน “秋” ที่นำมาศึกษาทั้งหมดมี 28 สำนวน โดยสามารถแบ่งออกเป็น 7 กลุ่ม ดังนี้
1. กลุ่มที่สื่อถึงความปลอดโปร่ง ความสุขุม และความสงบ มี 6 สำนวน (21.43%) 2. กลุ่มที่สื่อถึงความร่วงโรย การจากไป และการถูกทอดทิ้ง มี 5 สำนวน (17.86%) 3. กลุ่มที่สื่อถึงความละเอียด ความเล็กน้อย และความชัดเจน มี 3 สำนวน (10.71%) 4. กลุ่มที่สื่อถึงการเก็บเกี่ยว ผลลัพธ์ และการจัดการ มี 3 สำนวน (10.71%) 5. กลุ่มที่สื่อถึงความงาม สุนทรียภาพ และอารมณ์ความรู้สึก มี 9 สำนวน (32.14%) 6. กลุ่มที่สื่อถึงความไม่ใส่ใจหรือการมองข้าม มี 1 สำนวน (3.57%) 7. กลุ่มที่สื่อถึงความเปรียบเทียบหรือลักษณะเฉพาะอื่นๆ มี 1 สำนวน คิดเป็นร้อยละ (3.57%)

           สำนวน “冬” ที่นำมาศึกษาทั้งหมดมี 8 สำนวน โดยสามารถแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม ดังนี้

1.กลุ่มที่สื่อถึงความอบอุ่น ความน่ารัก และสิ่งที่พึงปรารถนา มี 3 สำนวน (37.50%) 2.กลุ่มที่สื่อถึงความไร้ประโยชน์หรือไม่เหมาะสมกับกาลเทศะ มี 2 สำนวน (25.00%) 3. กลุ่มที่สื่อถึงความโง่เขลา ความยากลำบาก และลักษณะเฉพาะ มี 3 สำนวน (37.50%)

สรุปผล: การศึกษาสำนวนจีนคำที่บ่งบอกฤดูกาลได้เผยให้เห็นถึงความเชื่อมโยงอันลึกซึ้งระหว่าง ภาษากับความคิด รวมถึงแนวคิดและค่านิยมทางวัฒนธรรมที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน ฤดูกาลทั้งสี่ ได้แก่ 春 (ฤดูใบไม้ผลิ), 夏 (ฤดูร้อน), 秋 (ฤดูใบไม้ร่วง), และ 冬 (ฤดูหนาว) ไม่ได้เป็นเพียงปรากฏการณ์ธรรมชาติ แต่ยังถูกใช้เป็น มโนทัศน์ต้นทาง (Source Domain) ที่ทรงพลังและยืดหยุ่น เพื่อสื่อสาร มโนทัศน์เป้าหมาย (Target Domain) ที่เป็นนามธรรมและซับซ้อนในหลากหลายมิติของชีวิตมนุษย์

จากการวิเคราะห์สำนวนจีนตาม ทฤษฎีอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ (Conceptual Metaphor Theory: CMT) และ ทฤษฎีสนามความหมาย (Semantic Field Theory) สามารถสรุปภาพรวมของแต่ละฤดูได้ดังนี้ "春" (ฤดูใบไม้ผลิ): สัญลักษณ์แห่งการเริ่มต้นและความสมดุลของชีวิต ด้วยจำนวนสำนวนมากที่สุดถึง 50 สำนวน "春" สะท้อนถึงสถานะของฤดูใบไม้ผลิในฐานะสัญลักษณ์เชิงบวกที่โดดเด่นในสังคมจีน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้าน ความสุข ความสำเร็จ และความรุ่งเรือง (30.00%)

"夏" (ฤดูร้อน): ภาพสะท้อนความรุนแรงและข้อจำกัด สำนวน "夏" จำนวน 14 สำนวน ส่วนใหญ่ (28.57%) มุ่งเน้นไปที่ ความร้อนรุนแรงและสภาวะที่น่าเกรงขาม บ่งบอกถึงประสบการณ์ตรงที่ผู้คนมีต่อความรุนแรงของฤดูร้อน

"秋" (ฤดูใบไม้ร่วง): ความงาม สุนทรียภาพ และการเปลี่ยนแปลง สำนวน "秋" จำนวน 28 สำนวน แสดงให้เห็นถึงการเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับมิติทางสุนทรียะและอารมณ์ความรู้สึก โดยเฉพาะกลุ่มที่สื่อถึง ความงาม สุนทรียภาพ และอารมณ์ความรู้สึก (32.14%) ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีสัดส่วนโดดเด่นที่สุด

สำนวน "冬" จำนวน 8 สำนวน ชี้ให้เห็นถึงการรับรู้ที่ซับซ้อนต่อฤดูหนาว โดยแบ่งเป็นสองกลุ่มใหญ่ที่มีสัดส่วนเท่ากันคือ ความอบอุ่น ความน่ารัก และสิ่งที่พึงปรารถนา (37.50%) และ ความโง่เขลา
ความยากลำบาก และลักษณะเฉพาะ (37.50%) สิ่งนี้บ่งชี้ว่าฤดูหนาวไม่เพียงเป็นช่วงเวลาที่ท้าทาย
แต่ยังเป็นบริบทที่ทำให้คุณค่าของความอบอุ่น ความเมตตา และความช่วยเหลือมีความสำคัญ