ผีผู้ชายกับความอ่อนแอของความเป็นชายในสังคมปิตาธิปไตยไทย กรณีศึกษา ภาพยนตร์เรื่อง โรงแรมผี (2545) เดอะเลตเตอร์ เขียนเป็นส่งตาย (2549) และ ผีไม้จิ้มฟัน (2550)

บทคัดย่อ

บทความนี้เริ่มต้นจากข้อสังเกตในการทบทวนวรรณกรรมที่การศึกษาตัวละครผีในวรรณกรรมและภาพยนตร์ในประเด็นเพศภาพ (ธนวัฒน์ ปัญญานันท์, 2559) การศึกษาที่ผ่านมาชี้ให้เห็นว่างานศึกษาในประเด็นดังกล่าวของวงการวิชาการไทยส่วนใหญ่มุ่งไปที่การศึกษาตัวละครหญิง ทิศทางการศึกษาดังกล่าวส่งผลให้ตัวละครชายในวรรณกรรมและภาพยนตร์มิได้ถูกศึกษามากนัก ทั้งยังถูกให้ความหมายในฐานะตัวร้ายของโครงสร้างทางสังคมปิตาธิปไตยในลักษณะที่เป็นอัตวิสัย (Subjectivity) หรือผู้กระทำการ (Agency) ซึ่งเท่ากับว่าคู่ตรงข้ามหรือเพศที่มิใช่เพศชายกลายเป็นผู้ถูกกระทำ (Object) โดยเฉพาะอย่างยิ่งตัวละครหญิงยกตัวอย่างงานศึกษาชิ้นสำคัญเรื่องผู้หญิงกับสังคมในวรรณกรรมไทยยุคฟองสบู่ (2548) ของเสนาะ เจริญพร ที่ได้พูดถึงสถานะของผู้หญิงในสังคมเปลี่ยนผ่านท่ามกลางกระแสสิทธิมนุษยชนว่าทำให้ภาพของผู้หญิงที่ปรากฏในวรรณกรรม (ยุคฟองสบู่) เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม อย่างไรก็ตามท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวผู้หญิงหลายคนก็ไม่สามารถละทิ้งบทบาทหน้าที่หรือภาพลักษณ์ของผู้หญิงในแบบเดิมไปได้ จนกลายเป็นวิกฤตอัตลักษณ์ความเป็นเพศหญิง สิ่งที่ควรพิจารณาต่อ คือ แม้ว่างานของเสนาะ จะมุ่งประเด็นไปที่เพศหญิง แต่ได้มีการอ้างถึงตัวละครชายหรืออำนาจปิตาธิปไตยขึ้นมาสนับสนุนให้เห็นว่าในช่วงเวลาดังกล่าวผู้หญิงถูกกระทำ (โดยการกดทับ รังแก เอาเปรียบ ฯลฯ) อย่างไรเช่นตัวอย่างการวิเคราะห์
เรื่องสั้นซึ่งถือเป็นผลงานชิ้นเอกของงานศึกษาดังกล่าวคือ “หม้อที่ขูดไม่ออก” ภายใต้ชื่อเรื่องดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าอัตลักษณ์ของผู้หญิงถูกผูกติดกับจารีตบางประการที่ฝังแน่นจนไม่สามารถเปลี่ยนแปลงหรือ “ขูดออก” ได้ ซึ่งจารีตดังกล่าวคือบทบาทความเป็นเมียและแม่ เป็นต้น นอกจากงานศึกษาของเสนาะ ยังมีงานศึกษาอีกจำนวนไม่น้อยที่ให้ผลการศึกษาไปในทิศทางดังกล่าวนี้ เช่น รักโรแมนติกในภาพยนตร์ผีไทย (หฤทัยรัตน์ ศรีจันทร์ขำ, 2558) ภาพตัวแทนผู้หญิงในละครโทรทัศน์ (นิรินทร์ เดชวไชยอนันต์, 2550) การสร้างภาพความเป็นหญิงในวนิยายไทย สมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม (อาทิตยา จารุจินดา, 2555) และภาพแทนผู้หญิงในวรรณกรรมรักโรแมนติกสำหรับผู้ใหญ่ของสำนักพิมพ์ไลต์ ออฟ เลิฟ (ปิยะธิดา เกตุชาติ และวรรณพร พงษ์เพ็ง, 2560) เป็นต้น

การศึกษาและผลการศึกษาในแง่ดังกล่าวได้นำไปสู่การละเลยต่อประเด็นปัญหาที่ผู้ชายต้องประสบ ราวกับว่าภายใต้บริบทสังคมปิตาธิปไตยที่มักถูกยกขึ้นมากล่าวอ้างถึงความไม่เท่าเทียมระหว่างเพศจนผู้หญิงต้องลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงนั้น ผู้ชายกลับอยู่นิ่งเฉยมิได้เดือดร้อนหรือเปลี่ยนแปลงอันใด ในการทบทวนวรรณกรรมพบว่า มีงานศึกษาในประเด็นของผู้ชายและปัญหาเกี่ยวกับความเป็นชายค่อนข้างน้อย อาทิ ภาพแทนของชายกับความคาดหมายของหญิง (นพพร ประชากุล, 2552) วิกฤติความเป็นชายและการแสวงหาความยุติธรรม ผ่านบทพูดเดี่ยว (Monologue) ในเรื่องสั้นผีอยู่ในบ้าน (2535) ของกนกพงศ์ สงสมพันธุ์ (ศุภกิจ เจนนพกาญจน์, 2556) และ “บ้าน”: ภาพแทนสภาวะหลอกหลอนของ “ความเป็นชาย” ในสังคมทุนนิยมเสรีนิยมใหม่ ในเรื่องสั้นผีอยู่ในบ้าน และภาพยนตร์เรื่องลัดดาแลนด์ (ธนวัฒน์ ปัญญานันท์, 2563) แต่อย่างไรก็ดีประเด็นเกี่ยวกับ “ผู้ชาย” มิได้ถูกให้ความสำคัญในงานศึกษาดังกล่าว

ดังนั้น บทความนี้จึงมีจุดประสงค์ในการศึกษาภายใต้คำถามว่า ผู้ชายถูกนำเสนออย่างไรในภาพยนตร์ไทย และภาพแทนผู้ชายที่ปรากฏนี้ ได้นำเสนอมุมมองและสะท้อนให้เห็นความอ่อนแอของเพศชายอย่างไรในสังคมปิตาธิปไตยแบบไทย