ชื่อช้างศึกไทยในลิลิตตะเลงพ่าย: การศึกษาตามแนวอรรถศาสตร์ชาติพันธุ์

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ชื่อช้างศึกไทยในลิลิตตะเลงพ่ายด้านความหมาย และศึกษามโนทัศน์ของคนไทยที่สะท้อนให้เห็นจากการตั้งชื่อช้างศึกไทย ด้วยทฤษฎีอรรถศาสตร์ชาติพันธุ์ (Ethnosemantics) โดยเก็บข้อมูลชื่อช้างศึกไทยจำนวน 26 ชื่อจากวรรณคดีเรื่องลิลิตตะเลงพ่ายซึ่งมีเนื้อหากล่าวถึงชัยชนะในการกระทำยุทธหัตถีของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ผลการศึกษาพบว่าความหมายของคำที่นำมาประกอบสร้างเป็นชื่อช้างศึกไทยแบ่งตามกลุ่มความหมายได้ 18 กลุ่ม เรียงลำดับตามจำนวนคำที่ปรากฏจากมากไปน้อย ได้แก่ 1) ความดี ความงาม ความเจริญรุ่งเรือง สิ่งเป็นสิริมงคล 2) ชัยชนะ 3) ช้าง 4) อำนาจ 5) โลกทั้งสาม 6) การกระทำอย่างรวดเร็ว 7) กษัตริย์ 8) อัญมณี เครื่องประดับ 9) ทหาร 10) ศึกสงคราม การรบ 11) การฆ่า ความตาย 12) ไฟ 13) เมือง 14) เทวดา 15) สัตว์ในตำนาน 16) ความกล้าหาญ 17) อาวุธ และ 18) ความพ่ายแพ้ (ของข้าศึก) ส่วนผลการศึกษาด้านมโนทัศน์ที่สะท้อนให้เห็นจากการตั้งชื่อช้างศึกไทยพบมโนทัศน์ด้านความเชื่อและค่านิยมของชนชั้นปกครองไทยในสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้แก่ ความเชื่อทางคติพุทธเรื่องบุญ โลกทั้งสาม ไฟประลัยกัลป์ล้างโลก และสัตว์หิมพานต์ ความเชื่อทางคติพราหมณ์-ฮินดูเรื่องจักรคืออาวุธของพระนารายณ์และช้างเป็นเครื่องประกอบพระบารมีของพระมหากษัตริย์ ความเชื่อเรื่องการตั้งชื่อช้างศึกที่เป็นสิริมงคล ค่านิยมการตั้งชื่อช้างศึกให้สอดคล้องกับตำราพิชัยสงคราม และค่านิยมการตั้งชื่อช้างศึกให้มีสัมผัสคล้องจอง แม้ในปัจจุบันไม่มีการใช้ช้างเป็นพาหนะในการศึกสงคราม แต่การตั้งชื่อที่มีความหมายเป็นสิริมงคลให้แก่ช้างยังคงมีอยู่ในสังคมไทย ซึ่งสะท้อนให้เห็นมโนทัศน์ของคนไทยทั้งที่ดำรงอยู่และปรับเปลี่ยนไปตามบริบทของยุคสมัย