พุทธจิตวิทยาการเรียนรู้เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันทางใจสำหรับเด็กและเยาวชน
คำสำคัญ:
พุทธจิตวิทยา, การเรียนรู้, ภูมิคุ้มกันทางใจ, เด็กและเยาวชน, การพัฒนาจิตบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้นำเสนอแนวทางการบูรณาการพุทธจิตวิทยาการเรียนรู้สำหรับการสร้างภูมิคุ้มกันทางใจในเด็กและเยาวชนไทย โดยอาศัยหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาร่วมกับองค์ความรู้ด้านจิตวิทยาและประสาทวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ ทั้งนี้ เพื่อตอบสนองต่อสถานการณ์ปัญหาสุขภาพจิตในเด็กและเยาวชนที่มีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยข้อมูลจากกรมสุขภาพจิต พ.ศ. 2565 พบว่า เด็กและวัยรุ่นไทยมีอัตราการเผชิญภาวะซึมเศร้าเพิ่มขึ้นกว่าร้อยละ 22 ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา บทความนี้ นำเสนอกรอบแนวคิดสำคัญ 3 ส่วน ได้แก่ 1. หลักการพุทธจิตวิทยาที่เชื่อมโยงกับกระบวนการเรียนรู้ ประกอบด้วยไตรสิกขา อริยสัจ 4 พรหมวิหาร 4 และอิทธิบาท 4 2. แนวทางการพัฒนาภูมิคุ้มกันทางใจผ่านการฝึกสติ เมตตาและปัญญาในบริบทของการเรียนการสอน และ 3. กิจกรรมและรูปแบบเชิงปฏิบัติที่ออกแบบมาเพื่อสร้างความเข้มแข็งทางจิตใจให้เด็กและเยาวชนในระบบการศึกษาไทย ผลการทบทวนเนื้อหาที่เกี่ยวข้อง ชี้ให้เห็นว่า การนำพุทธจิตวิทยามาประยุกต์ใช้ในการจัดการเรียนรู้อย่างเป็นระบบมีประสิทธิผลในการพัฒนาคุณธรรม การจัดการอารมณ์และพฤติกรรมทางสังคมของนักเรียน ซึ่งนับเป็นแนวทางที่มีศักยภาพในการสร้างภูมิคุ้มกันทางใจให้เยาวชนไทยอย่างยั่งยืนในศตวรรษที่ 21
เอกสารอ้างอิง
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. (2565). รายงานสถานการณ์สุขภาพจิตในประเทศไทย ประจำปี 2565. กรุงเทพฯ : กรมสุขภาพจิต.
กระทรวงศึกษาธิการ. (2560). รายงานผลการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมนักเรียนโดยใช้หลักธรรมทางพุทธศาสนา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว.
กันยาวีร์ สัทธาพงษ์. (2564). การสร้างภูมิคุ้มกันทางจิตปัญญาของผู้ป่วยโรคซึมเศร้าด้วยกฎอนิจจตาและปรัชญาหลังนวยุคสายกลาง. วารสารมานุษยวิทยาเชิงพุทธ, 6(1), 425-440.
ฐาณัฒรวีย์ ศรีสยาม. (2568). การพัฒนาทักษะการเขียนของนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา. วารสารพุทธสังคมวิทยาปริทรรศน์, 10(2), 13-26.
บริษัท อมรินทร์ เทเลวิชั่น จำกัด. (2025). สถิติคดีอาญาเด็กและเยาวชน อายุ 17 ปี ครองสัดส่วนคดีสูงสุด. สืบคน 20 มีนาคม 2569, จาก https://www.amarintv.com/news/social/522392.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2554). ธรรมนูญชีวิต. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์สหธรรมิก.
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
วิไลวรรณ วงษ์อนันตพงศ์. (2567). บทบาทครูในการสร้างการเรียนรู้ตามแนวทางพุทธจิตวิทยาสู่การเปลี่ยนแปลง. วารสารพุทธจิตวิทยา, 9(4), 724-734.
สุรพงษ์ โสธนะเสถียร. (2564). ผลของโปรแกรมการฝึกสติและสมาธิต่อคุณธรรมและความฉลาดทางอารมณ์ของนักเรียนในโรงเรียนพระปริยัติธรรม. วารสารการศึกษาและนวัตกรรมการเรียนรู้, 1(2), 88-103.
สุวิมล วองวาณิช. (2556). การเรียนรู้และการสอนที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
อันธิกา ภูวภิรมย์ขวัญ. (2567). กัลยาณมิตรทางจิตใจในห้องเรียน : บทบาทของครูในการสนับสนุนสุขภาพจิตนักเรียน. วารสารการศึกษาพุทธศาสน์, 12(3), 45-62.
Bandura, A. (2021). Social cognitive theory: An agentic perspective on human nature. Wiley.
Bodhi, B. (2020). The Buddha's teachings on social and communal harmony: An anthology of discourses from the Pali Canon. Wisdom Publications.
Davidson, R. J., & Lutz, A. (2022). Buddha's brain: Neuroplasticity and meditation. In J. D. Dunne & S. F. Davis (Eds.), Handbook of mindfulness in education (2nd ed., pp. 45-68). Springer.
Dray, J., Bowman, J., Campbell, E., Freund, M., Wolfenden, L., Hodder, R. K., & Wiggers, J. (2021). Systematic review of universal resilience-focused interventions targeting child and adolescent mental health in the school setting. Journal of Child and Adolescent Psychiatric Nursing, 34(1), 42-61.
Dunning, D. L., Griffiths, K., Kuyken, W., Crane, C., Foulkes, L., Parker, J., & Dalgleish, T. (2022). The effects of mindfulness-based interventions on cognition and mental health in children and adolescents – A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 63(5), 568-591.
Dunning, D. L., Griffiths, K., Kuyken, W., Crane, C., Foulkes, L., Parker, J., & Dalgleish, T. (2022). The effects of mindfulness-based interventions on cognition and mental health in children and adolescents – A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 63(5), 568-591.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156.
Kuyken, W., Ball, S., Crane, C., Dalgleish, T., Jones, B., Silverton, S., & Byford, S. (2022). Effectiveness and cost-effectiveness of universal school-based mindfulness training compared with normal school provision in reducing risk of mental health problems and promoting well-being in adolescence: The MYRIAD cluster randomised controlled trial. Evidence Based Mental Health, 25(3), 99-109.
Kuyken, W., Ball, S., Crane, C., Dalgleish, T., Jones, B., Silverton, S., & Byford, S. (2022). Effectiveness and cost-effectiveness of universal school-based mindfulness training compared with normal school provision in reducing risk of mental health problems and promoting well-being in adolescence: The MYRIAD cluster randomised controlled trial. Evidence Based Mental Health, 25(3), 99-109.
Masten, A. S. (2021). Resilience in developmental systems: Principles, pathways, and protective processes in research and practice. In M. Ungar (Ed.), Multisystemic resilience: Adaptation and transformation in contexts of change. Oxford University Press.
Neff, K. D., &. Germer, C. (2022). The transformative effects of mindful self-compassion. In J. Kabat-Zinn & R. J. Davidson (Eds.), The mind's own physician: A scientific dialogue with the Dalai Lama on the healing power of meditation (2nd ed.). New Harbinger Publications.
Roeser, R. W., Taylor, C., Neacsiu, A., & Peck, S. C. (2022). Mindfulness-based interventions for teacher professional development: Research synthesis and practice implications. In K. A. Schonert-Reichl & R. W.
“________”. (Eds.), Handbook of mindfulness in education. Springer.
Siegel, D. J. (2020). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (3rd ed.). Guilford Press.
Wertsch, J. V. (2020). Vygotsky and the social formation of mind (revised ed.). Harvard University Press.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
หมวดหมู่
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารจิตวิทยาพุทธศาสตร์ประยุกต์เพื่อสังคม
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
