หลักอนุปุพพิกถาในฐานะปัจจัยสร้างศรัทธา: การศึกษาจากคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาหลักอนุปุพพิกถาในพระพุทธศาสนาเถรวาท 2) วิเคราะห์องค์ประกอบของอนุปุพพิกถา และ 3) วิเคราะห์หลักอนุปุพพิกถาในฐานะเป็นปัจจัยแห่งการสร้างศรัทธาในพระพุทธศาสนา เป็นการวิจัยเชิงเอกสารศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลจากคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา ปกรณ์วิเสส และวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา ผลการวิจัยพบว่า 1) อนุปุพพิกถาเป็นหลักธรรมที่ลักษณะเนื้อหาลุ่มลึกไปเป็นชั้น ๆ เรียงจากง่ายไปหายาก พระพุทธเจ้าทรงแสดงโปรดบุคคลเพื่อฟอกจิตให้ผ่องใส ดุจผ้าที่ซักฟอกสะอาดแล้วควรรับน้ำย้อมอย่างดี คือ อริยสัจ 4 ต่อไป 2) อนุปุพพิกถามีองค์ ประกอบ 5 ประการ ได้แก่ 1) ทานกถา การพรรณนาเรื่องทาน 2) สีลกถา การพรรณนาเรื่องศีล 3) สัคคกถา การพรรณนาเรื่องสวรรค์ 4) กามาทีนวกถา การพรรณนาเรื่องโทษของกาม และ 5) เนกขัมมานิสังสกถา การพรรณนาเรื่องอานิสงส์ของการออกจากกามเป็นเครื่องมือขัดเกลาจิตและปรับทัศนคติผู้ฟังให้เป็นสัมมาทิฏฐิบุคคลจากเหตุการณ์ที่ประสบในชีวิตประจำวันก่อนจะรับฟังธรรมส่วนละเอียดอย่างสามุกกังสิธรรมเทศนา 3) การแสดงอนุปุพพิกถาเป็นการสอนเพื่อสร้างความเชื่อและยกระดับจากความศรัทธาแบบ “โลกิยสัทธา” (ความเชื่อในกรรมและผลของกรรมผ่านทาน-ศีล-สวรรค์) สู่ความศรัทธาแบบ “โลกุตตรสัทธา” (ความเชื่อปัญญาตรัสรู้ผ่านการเห็นโทษของกามและอานิสงส์การออกจากกาม) จากนั้นจึงทรงแสดงอริยสัจ 4 มีทั้งกลุ่มที่สละชีวิตทางโลกออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์ และกลุ่มอุบาสกอุบาสิกาซึ่งเป็นฐานรากสืบทอดพระศาสนามาจนถึงปัจจุบัน