กลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่นในการจัดการฝุ่น PM 2.5 จากหมอกควันไฟป่า กรณีศึกษา บ้านแม่แพม อำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่
Main Article Content
บทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทและกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่นในการจัดการฝุ่น PM 2.5 จากหมอกควันไฟป่า และพัฒนาแผนปฏิบัติการเสริมสร้างศักยภาพกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านแม่แพม อำเภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่ การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพผสมผสานกับการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ซึ่งเหมาะสมกับบริบทชุมชนบนพื้นที่สูง โดยเก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 78 คน ด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม ผลการวิจัยพบว่า ชุมชนบ้านแม่แพมมีกลไกการมีส่วนร่วมที่ครอบคลุม 4 ระดับ ได้แก่ ระดับปฏิบัติการ ระดับหน่วยงานท้องถิ่น ระดับกำกับดูแลทรัพยากร และระดับเครือข่ายและการพัฒนา ขณะที่กระบวนการจัดการไฟป่า ประกอบด้วย 5 ขั้นตอน ที่เป็นระบบ ตั้งแต่การป้องกันเชิงรุก การตรวจพบและแจ้งเหตุ การระดมกำลังภายใน 15 - 30 นาที การดับไฟ และการประเมินผลเพื่อการเรียนรู้ผลการประเมินศักยภาพชุมชน 7 เกณฑ์ เผยให้เห็นว่าด้านความร่วมมือได้คะแนนสูงสุดที่ 5 คะแนน (ร้อยละ 100) ขณะที่ด้านความพร้อมปฏิบัติการและการบริหารทรัพยากรได้คะแนนต่ำสุดที่ 3 คะแนน (ร้อยละ 60) อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์เชิงลึกเผยให้เห็นความท้าทายเชิงโครงสร้างสำคัญ ได้แก่ งบประมาณที่ได้รับต่ำกว่าความจำเป็นจริง 2 - 3 เท่า การขาดระบบประกันอุบัติเหตุสำหรับอาสาสมัคร และความไม่สมดุลระหว่างภาระความรับผิดชอบที่ชุมชนต้องแบกรับกับการสนับสนุนจากภาครัฐ ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจากการวิจัยนี้มุ่งเน้นการปฏิรูประบบงบประมาณ การพัฒนากลไกการจัดการร่วมในพื้นที่รอยต่อระหว่างชุมชน และการสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจจากเชื้อเพลิงชีวมวลเพื่อสร้างแรงจูงใจและความยั่งยืนให้กับชุมชนในระยะยาว
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. (2565). กรมอุทยานแห่งชาติฯ มอบใบประกาศ “พื้นที่สงวนชีวมณฑลดอยเชียงดาว” ให้แก่จังหวัดเชียงใหม่. เรียกใช้เมื่อ 3 ตุลาคม 2568 จาก https://shorturl.asia/frytn
ชยา วรรธนะภูติ. (2566). การเมืองเรื่องจุดความร้อน กับความไม่แน่นอนเชิงพื้นที่และเวลาของระบบ “ไฟดี” (FireD): กรณีศึกษาการจัดการปัญหาไฟป่าและหมอกควัน จังหวัดเชียงใหม่ พ.ศ. 2565. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 35(1), 188-235.
ประชาไท. (2564). หมอกควัน (3): มายาคติ PM2.5 ภาคเหนือกับการแก้ไขปัญหาแบบ “ลองผิดลองถูก”. เรียกใช้เมื่อ 3 ตุลาคม 2568 จาก https://prachatai.com/journal/2021/02/91906
พัชรพล เปลี่ยนดี และคณะ. (2567). ผลกระทบจากฝุ่นควัน PM 2.5: แนวทางการจัดการ. วารสาร มจร เพชรบุรีปริทรรศน์, 7(3), 434-448.
วราลักษณ์ ไชยทัพ. (2559). เวียงแหง จากความขัดแย้งสู่การจัดการร่วม: เมื่อเครือข่ายคนลุ่มน้ำแตงจับมือกับรัฐเพื่อแก้ปัญหาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ. เชียงใหม่: มูลนิธิเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนภาคเหนือ.
สายชล สง่าศรี และคณะ. (2565). การจัดการปัญหาไฟป่าและหมอกควันตามหลักพุทธนิเวศวิทยาของหน่วยป้องกันและพัฒนาป่าไม้เกาะคา จังหวัดลำปาง. วารสารปัญญา, 29(1), 70-84.
สุภางค์ จันทวานิช. (2557). วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ. (พิมพ์ครั้งที่ 21). กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
แสงดาว กองใจ และคณะ. (2565). รูปแบบที่เหมาะสมขององค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงใหม่ ในการหนุนเสริมขับเคลื่อนหุ้นส่วนทางสังคมเพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหาฝุ่นควันจังหวัดเชียงใหม่. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 13(2), 1-16.
Berkes, F. (2004). Rethinking community-based conservation. Conservation Biology, 18(3), 621-630.
Berkes, F. (2009). Evolution of co-management: Role of knowledge generation, bridging organizations and social learning. Journal of Environmental Management, 90(5), 1692-1702.
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge: Cambridge University Press.
We Are CP. (2567). ชุมชน อ.เวียงแหง จ.เชียงใหม่ จับมือ เครือซีพี ชูโมเดลโครงการ “ป่าปลอดเผา” สร้างชุมชนต้นแบบป้องกันไฟป่า ลดฝุ่น PM2.5 แนวเขตชายแดนไทย-พม่า. เรียกใช้เมื่อ 3 ตุลาคม 2568 จาก https://www.wearecp.com/cpg-02-05-2024/
Wunder, S. (2005). Payments for environmental services: Some nuts and bolts (CIFOR Occasional Paper No. 42). Bogor: Center for International Forestry Research.
