การศึกษาธาตุสมุฏฐานในคัมภีร์แพทย์แผนไทยตามแนวคิดขันธ์ 5 ของพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทของธาตุทั้ง 4 ต่อสาเหตุการเกิดโรคของร่างกายตามแนวคิดขันธ์ 5 ของพุทธศาสนา โดยศึกษาข้อมูลจากตำราการแพทย์แผนไทยและพระไตรปิฎก การสัมภาษณ์เชิงลึกผู้รู้ด้านพระไตรปิฎก และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเปรียบเทียบกับวิทยาศาสตร์การแพทย์ ผลการวิจัยพบว่า ขันธ์ 5 คือชีวิตที่ประกอบด้วยร่างกายและจิตใจ ซึ่งร่างกายเกิดจากการปฏิสนธิระหว่างธาตุพ่อกับแม่ ส่วนจิตใจเกิดจากการจุติของจิตเดิมเพื่อมาเกิดในร่างของทารกในภพใหม่ โดยร่างกายนั้นสร้างขึ้นจากอาหาร ซึ่งอาหารสร้างมาจากธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ ดังนั้นจึงสรุปได้ว่า ธาตุทั้ง 4 มีบทบาทสร้างร่างกายโดยผ่านอาหาร นอกจากนั้นแนวคิดขันธ์ 5 ยังแสดงให้เห็นว่าบทบาทของธาตุทั้ง 4 ได้สร้างร่างกายให้อยู่ในรูปของสภาวะทั้ง 4 ได้แก่ สภาวะแข็ง คงตัว คงรูป เป็นโครงสร้างของร่างกาย สภาวะเหลว คงตัว แต่ไม่คงรูป เมื่อถูกพัดพาโดยวาโยธาตุจึงเกิดเป็นสภาวะไหล ลำเลียงของเหลวไหลเวียนไปหล่อเลี้ยงทั่วร่างกาย เมื่ออาหารที่เข้าสู่ร่างกายถูกย่อยสลายเป็นสารอาหารและถูกนำไปสร้างร่างกายโดยการเกิดปฏิกิริยาชีวเคมี (เมตาบอลิซึม) จนได้เป็นพลังงาน (สภาวะร้อน) ร่างกายจึงเจริญเติบโตขึ้นพร้อมๆ กับจิตที่สิงสู่อยู่ในร่างกาย แต่ถึงอย่างไรอวัยวะของร่างกายที่สร้างขึ้นจากธาตุทั้ง 4 ก็ย่อมเสื่อมโทรมไปตามอายุ ประกอบกับกรรมเก่าที่สืบทอดมากับจิตเดิมก็ย่อมบงการให้การสร้างร่างกายของทารกแต่ละคนมีความสมบูรณ์แตกต่างกัน ด้วยเหตุนี้ธาตุทั้ง 4 รวมถึงจิตใจจึงเป็นสาเหตุของการเกิดโรค