กายนคร : สิ่งมหัศจรรย์แห่งจักรวาล

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอแนวคิดเกี่ยวกับเรื่องกายนคร แก่นธรรมที่พบจากวรรณกรรมเรื่องกายนคร และอิทธิพลของวรรณกรรมเรื่องกายนครที่มีต่อสังคมไทย แนวคิดเรื่อง “กายนคร” นั้นมีมาแต่ครั้งพุทธกาล ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงเปรียบเทียบร่างกายมนุษย์กับเมืองเพื่อเป็นการสอนให้เห็นเป็นรูปธรรม โดยชี้ให้เห็นถึงองค์ประกอบของร่างกายมนุษย์ ในขณะเดียวกันก็นับเป็นแก่นธรรมสำคัญที่ชาวพุทธควรศึกษาให้รู้แจ้งเห็นจริงเพื่อการดำเนินชีวิตที่ดีงาม ซึ่งวรรณกรรมเรื่องกายนครนั้นประกอบด้วย 1) รูปขันธ์ มีมหาภูตรูป 4 และอุปาทายรูป 24 2) เวทนาขันธ์ ได้แก่ ความสุข ความทุกข์ และความรู้สึกที่ไม่สุขไม่ทุกข์ 3) สัญญาขันธ์ คือ การรับรู้หรือความจำ 4) สังขารขันธ์ เป็นลักษณะของจิตที่ปรุงแต่งให้ดีหรือเลว 5) วิญญาณขันธ์ คือ ธรรมชาติที่รู้แจ้งอารมณ์ผ่านประสาทสัมผัสต่าง ๆ ซึ่งโครงสร้างของเมืองกายนครนั้น คือ มหาภูตรูป 4 ได้แก่ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ และธาตุลม ประตูเมืองทั้ง 6 คือ อายตนะภายใน 6 มีนายประตูเมือง คือ สติ มีราชทูต 2 นาย คือ สมถะและวิปัสสนากรรมฐาน มีวิญญาณเป็นเจ้าผู้ครองเมืองกายนคร มีเส้นทางสี่แยกกลางเมือง คือ มหาภูตรูป 4 เช่นกัน มีอริยมรรคมีองค์ 8 เป็นทางตามที่ตนเดินในเมือง และมีพระราชสาส์นตามความเป็นจริง คือ พระนิพพานเป็นที่สุด โดยวรรณกรรมเรื่องกายนครนี้มีอิทธิพลต่อสังคมไทยในด้านต่าง ๆ ได้แก่ ด้านจิตกรรม ด้านประเพณี เช่น ประเพณีการบวช ประเพณีการแต่งงาน ประเพณีเกี่ยวกับงานศพ และด้านวัฒนธรรมความเชื่อต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาจนเป็นวิถีชีวิตของสังคมไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน