การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ สำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชลบุรี ระยอง
DOI:
https://doi.org/10.60027/iarj.2026.e298138คำสำคัญ:
โปรแกรม, ภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์, ผู้บริหารระดับกลาง, ภาวะผู้นำทางการศึกษา, โปรแกรมพัฒนาภาวะผู้นำบทคัดย่อ
ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม เน้นการปฏิรูปการศึกษาโดยยึดผู้เรียนเป็นสำคัญและกระจายอำนาจสู่สถานศึกษา ส่งผลให้ผู้บริหารต้องมีภาวะผู้นำที่เข้มแข็งในยุค 4.0 โดยบูรณาการภาวะผู้นำตามสถานการณ์ การเปลี่ยนแปลง และเชิงวิสัยทัศน์ อย่างไรก็ตาม หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ยังเผชิญข้อจำกัดด้านอำนาจและการประสานงาน อีกทั้งงานวิจัยพัฒนาโปรแกรมภาวะผู้นำเฉพาะกลุ่มยังมีจำกัด จึงมีการพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง เพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืน โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์ และความต้องการจำเป็นของการพัฒนาภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชลบุรี ระยอง 2) เพื่อพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง 3) เพื่อตรวจสอบยืนยันโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ สำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง
ระเบียบวิธีการวิจัย: การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีแบบผสม (Mixed Methodology) ดำเนินการ 3 ระยะ ได้แก่ (1) ระยะที่ 1 ศึกษาสภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์ และความต้องการจำเป็นของภาวะผู้นำหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ กลุ่มประชากรคือครูโรงเรียนปลวกแดงพิทยาคม จังหวัดระยอง 120 คน กลุ่มตัวอย่าง 92 คน คัดเลือกแบบเจาะจง และคำนวณขนาดตัวอย่างด้วยสูตร Taro Yamane (1973) ใช้แบบสอบถาม 28 ข้อ มาตราส่วน 5 ระดับ ครอบคลุม 5 ด้าน (การเปลี่ยนแปลง เชิงกลยุทธ์ เชิงจริยธรรม เชิงวิสัยทัศน์ และตามสถานการณ์) มีค่าความเชื่อมั่น Cronbach’s alpha = 0.89 (2) ระยะที่ 2 พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ โดยอ้างอิงผลดัชนีความต้องการจำเป็น (PNI Modified) จากระยะที่ 1 ร่วมกับการสังเคราะห์แนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง โดยเน้นภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์ เพื่อกำหนดโครงสร้าง เนื้อหา และกิจกรรมของโปรแกรม (3) ระยะที่ 3 ตรวจสอบยืนยันความเหมาะสมและความเป็นไปได้ของโปรแกรมในบริบทจริงที่โรงเรียนปลวกแดงพิทยาคม ผ่านการสนทนากลุ่ม (Focus Group) กับผู้ทรงคุณวุฒิผู้บริหารสถานศึกษา 5 คน (คัดเลือกแบบเจาะจง) ใช้แบบประเมินและคำถามตรวจสอบ 2 มิติ คือ ความเหมาะสมของโครงสร้าง/กิจกรรม และความเป็นไปได้ในการนำไปใช้จริง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis)
ผลการวิจัย: ผลการวิจัยพบว่า (1) สภาพปัจจุบันของการพัฒนาภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้โดยรวมอยู่ในระดับมาก (\bar{x} = 4.38) ขณะที่สภาพที่พึงประสงค์อยู่ในระดับมากที่สุด (\bar{x} = 4.91) สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการพัฒนาเพิ่มเติม โดยเมื่อพิจารณาดัชนีความต้องการจำเป็น (PNI Modified) พบว่าประเด็นที่ควรได้รับการพัฒนาสูงสุด ได้แก่ ความสามารถในการรับมือกับความท้าทายและการตัดสินใจเรื่องสำคัญ รองลงมาคือ ความสามารถในการสร้างและสื่อสารวิสัยทัศน์ให้บุคลากรเข้าใจไปในทิศทางเดียวกัน และการสื่อสารแผนงานหรือข้อมูลสำคัญภายในองค์กรอย่างทั่วถึงและชัดเจน (2) การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ โดยกำหนดองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ หลักการ วัตถุประสงค์ เนื้อหา ระยะเวลา สื่อ และการวัดประเมินผล พร้อมออกแบบกิจกรรมการพัฒนาเป็น 3 โมดูลหลัก คือ การตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ การสร้างและสื่อสารวิสัยทัศน์เชิงกลยุทธ์ และการสื่อสารเชิงกลยุทธ์ เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการจำเป็นที่ค้นพบ ทั้งนี้ เครื่องมือวิจัยมีค่าความเชื่อมั่นสูง (Cronbach’s alpha = 0.89) แสดงถึงความน่าเชื่อถือของผลการศึกษา (3) การตรวจสอบยืนยันโปรแกรมโดยผู้ทรงคุณวุฒิและผู้บริหารสถานศึกษาจำนวน 5 ท่าน ผ่านการสนทนากลุ่ม พบว่าโปรแกรมมีความเหมาะสมและมีความเป็นไปได้ในการนำไปใช้จริงในระดับมาก โดยกิจกรรมมีความทันสมัยและสอดคล้องกับบทบาทของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในปัจจุบัน ทั้งนี้ ผู้เชี่ยวชาญเสนอแนะให้เพิ่มกรณีศึกษาที่เกิดขึ้นจริงในโรงเรียน เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจและการประยุกต์ใช้ในบริบทการปฏิบัติงานให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
สรุปผล: การวิจัยแบบผสมผสานนี้ได้พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ สังกัด สพม.ชลบุรี ระยอง โดยขยายกรอบแนวคิดภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์จากผู้บริหารระดับสูงสู่ผู้นำระดับกลางในสถานศึกษา ผลการศึกษาพบว่าสภาพที่พึงประสงค์สูงกว่าสภาพปัจจุบันอย่างชัดเจน โดยมีความต้องการจำเป็นเร่งด่วนด้านการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์และการสื่อสารวิสัยทัศน์ อีกทั้งยืนยันความเหมาะสมของดัชนี PNI Modified ในการวิเคราะห์สมรรถนะอย่างเป็นระบบ นำไปสู่การพัฒนาโปรแกรม 3 โมดูลหลัก ได้แก่ การตัดสินใจ การสร้างวิสัยทัศน์ และการสื่อสาร ซึ่งผ่านการตรวจสอบจากผู้ทรงคุณวุฒิแล้วว่ามีความเหมาะสมและสามารถนำไปใช้ได้จริงในระดับมาก ถือเป็นต้นแบบเชิงปฏิบัติที่แปลงทฤษฎีภาวะผู้นำสู่การยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืนในยุค 4.0
เอกสารอ้างอิง
กฤติมา มะโนพรม, สันติ บูรณะชาติ, โสภา อำนวยรัตน์, & น้ำฝน กันมา. (2563). รูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำทางวิชาการของผู้บริหารสถานศึกษาขั้นพื้นฐานในยุคการศึกษา 4.0. วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์, 15(1), 161–176.
ณัฐกิจ บัวชม, & วีระวัฒน์ อุทัยรัตน์. (2558). รูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงสร้างสรรค์ของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในโรงเรียนมัธยมศึกษา. วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยกรุงเทพธนบุรี, 4(1), 112–125.
ณัฐพล วรรณศรี, ไชยา ภาวะบุตร, & วัฒนา สุวรรณไตรย์. (2564). การพัฒนารูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำทางวิชาการในยุคดิจิทัลของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา เขต 22. วารสารมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร, 13(25), 145–158.
ณิรดา เวชญาลักษณ์. (2564). ภาวะผู้นำทางการศึกษา. สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
เนตร์พัณณา เยาวิราช. (2550). ภาวะผู้นำและจริยธรรม. เซ็นทรัลพับลิชชิ่ง.
ปณตนนท์ เถียรประภากุล. (2561). ภาวะผู้นำของผู้บริหารสถานศึกษาในยุคประเทศไทย 4.0. วารสารครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม, 15(1), 7–18.
ปัทมา ปันทวังกูร. (2561). ภาวะผู้นำเชิงวิสัยทัศน์ของผู้บริหารสถานศึกษาที่ส่งผลต่อประสิทธิผลของโรงเรียน. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 29(2), 1–12.
พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติมจนถึงฉบับที่ 3 พ.ศ. 2553. (2553). ราชกิจจานุเบกษา.
วสันต์ ศักดาศักดิ์, มีนมาส พรานป่า, & เบญจวรรณ ศรีมารุต. (2565). ภาวะผู้นำกับการบริหารงานวิชาการของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 5(1), 44–57.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. (2553). แนวทางการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงวิสัยทัศน์. กระทรวงศึกษาธิการ.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. (2553). คู่มือพัฒนาทักษะการเป็นผู้นำทางวิชาการ. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ
หทัยทิพย์ สิขัณฑกสมิต, & เยาวเรศ ภักดีจิตร. (2566). พฤติกรรมภาวะผู้นำที่มุ่งเน้นงานและมุ่งเน้นความสัมพันธ์ในยุคดิจิทัล. วารสารวิชาการครุศาสตร์, 4(2), 22–35.
อรุณรุ่ง เอื้ออารีสุขสกุล, & ธีระวัฒน์ จันทึก. (2559). รูปแบบภาวะผู้นำการเปลี่ยนแปลงที่มีอิทธิพลต่อความผูกพันต่อองค์กร. Veridian E-Journal, 9(1), 1014–1031.
Davies, B. (2006). Leading the strategically focused school. SAGE Publications.
Edmondson, A. C. (2019). The fearless organization: Creating psychological safety in the workplace for learning, innovation, and growth. John Wiley & Sons.
Fiedler, F. E., & Chemers, M. M. (1974). Leadership and effective management. Scott Foresman.
Hitt, M. A., Ireland, R. D., & Hoskisson, R. E. (2017). Strategic management: Competitiveness and globalization: Concepts and cases (12th ed.). Cengage Learning.
Mandinach, E. B., & Gummer, E. S. (2016). Data literacy for educators: Making it count in teacher preparation and practice. Teachers College Press.
Richey, R. C., & Klein, J. D. (2007). Design and development research: Methods, strategies, and visualization. Lawrence Erlbaum Associates.
Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). Free Press.
Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. Doubleday.
Yamane, T. (1973). Statistics: An introductory analysis (3rd ed.). Harper & Row.
Yukl, G. (2013). Leadership in organizations (8th ed.). Pearson Education.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 Interdisciplinary Academic and Research Journal

อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์ในบทความใดๆ ใน Interdisciplinary Academic and Research Journal ยังคงเป็นของผู้เขียนภายใต้ ภายใต้ Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License การอนุญาตให้ใช้ข้อความ เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ของสิ่งพิมพ์ ผู้ใช้ใดๆ เพื่ออ่าน ดาวน์โหลด คัดลอก แจกจ่าย พิมพ์ ค้นหา หรือลิงก์ไปยังบทความฉบับเต็ม รวบรวมข้อมูลเพื่อจัดทำดัชนี ส่งต่อเป็นข้อมูลไปยังซอฟต์แวร์ หรือใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางกฎหมายอื่นใด แต่ห้ามนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์หรือด้วยเจตนาที่จะเป็นประโยชน์ต่อธุรกิจใดๆ






