การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ สำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชลบุรี ระยอง

ผู้แต่ง

  • ธนกร อังคประสาทชัย คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา https://orcid.org/0009-0008-2806-2584
  • สฎายุ ธีระวณิชตระกูล คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา https://orcid.org/0009-0009-7499-5366
  • ภัคณัฏฐ์ จันทนวรานนท์ สมพงษ์ธรรม คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา https://orcid.org/0009-0006-0892-8518

DOI:

https://doi.org/10.60027/iarj.2026.e298138

คำสำคัญ:

โปรแกรม, ภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์, ผู้บริหารระดับกลาง, ภาวะผู้นำทางการศึกษา, โปรแกรมพัฒนาภาวะผู้นำ

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติม เน้นการปฏิรูปการศึกษาโดยยึดผู้เรียนเป็นสำคัญและกระจายอำนาจสู่สถานศึกษา ส่งผลให้ผู้บริหารต้องมีภาวะผู้นำที่เข้มแข็งในยุค 4.0 โดยบูรณาการภาวะผู้นำตามสถานการณ์ การเปลี่ยนแปลง และเชิงวิสัยทัศน์ อย่างไรก็ตาม หัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ยังเผชิญข้อจำกัดด้านอำนาจและการประสานงาน อีกทั้งงานวิจัยพัฒนาโปรแกรมภาวะผู้นำเฉพาะกลุ่มยังมีจำกัด จึงมีการพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง เพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืน โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์ และความต้องการจำเป็นของการพัฒนาภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชลบุรี ระยอง 2) เพื่อพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง 3) เพื่อตรวจสอบยืนยันโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ สำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาชลบุรี ระยอง

ระเบียบวิธีการวิจัย:  การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีแบบผสม (Mixed Methodology) ดำเนินการ 3 ระยะ ได้แก่ (1) ระยะที่ 1 ศึกษาสภาพปัจจุบัน สภาพที่พึงประสงค์ และความต้องการจำเป็นของภาวะผู้นำหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ กลุ่มประชากรคือครูโรงเรียนปลวกแดงพิทยาคม จังหวัดระยอง 120 คน กลุ่มตัวอย่าง 92 คน คัดเลือกแบบเจาะจง และคำนวณขนาดตัวอย่างด้วยสูตร Taro Yamane (1973) ใช้แบบสอบถาม 28 ข้อ มาตราส่วน 5 ระดับ ครอบคลุม 5 ด้าน (การเปลี่ยนแปลง เชิงกลยุทธ์ เชิงจริยธรรม เชิงวิสัยทัศน์ และตามสถานการณ์) มีค่าความเชื่อมั่น Cronbach’s alpha = 0.89 (2) ระยะที่ 2 พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ โดยอ้างอิงผลดัชนีความต้องการจำเป็น (PNI Modified) จากระยะที่ 1 ร่วมกับการสังเคราะห์แนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง โดยเน้นภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์ เพื่อกำหนดโครงสร้าง เนื้อหา และกิจกรรมของโปรแกรม (3) ระยะที่ 3 ตรวจสอบยืนยันความเหมาะสมและความเป็นไปได้ของโปรแกรมในบริบทจริงที่โรงเรียนปลวกแดงพิทยาคม ผ่านการสนทนากลุ่ม (Focus Group) กับผู้ทรงคุณวุฒิผู้บริหารสถานศึกษา 5 คน (คัดเลือกแบบเจาะจง) ใช้แบบประเมินและคำถามตรวจสอบ 2 มิติ คือ ความเหมาะสมของโครงสร้าง/กิจกรรม และความเป็นไปได้ในการนำไปใช้จริง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis)

ผลการวิจัย:  ผลการวิจัยพบว่า (1) สภาพปัจจุบันของการพัฒนาภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้โดยรวมอยู่ในระดับมาก (\bar{x} = 4.38) ขณะที่สภาพที่พึงประสงค์อยู่ในระดับมากที่สุด (\bar{x} = 4.91) สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการพัฒนาเพิ่มเติม โดยเมื่อพิจารณาดัชนีความต้องการจำเป็น (PNI Modified) พบว่าประเด็นที่ควรได้รับการพัฒนาสูงสุด ได้แก่ ความสามารถในการรับมือกับความท้าทายและการตัดสินใจเรื่องสำคัญ รองลงมาคือ ความสามารถในการสร้างและสื่อสารวิสัยทัศน์ให้บุคลากรเข้าใจไปในทิศทางเดียวกัน และการสื่อสารแผนงานหรือข้อมูลสำคัญภายในองค์กรอย่างทั่วถึงและชัดเจน (2) การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ โดยกำหนดองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ หลักการ วัตถุประสงค์ เนื้อหา ระยะเวลา สื่อ และการวัดประเมินผล พร้อมออกแบบกิจกรรมการพัฒนาเป็น 3 โมดูลหลัก คือ การตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ การสร้างและสื่อสารวิสัยทัศน์เชิงกลยุทธ์ และการสื่อสารเชิงกลยุทธ์ เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการจำเป็นที่ค้นพบ ทั้งนี้ เครื่องมือวิจัยมีค่าความเชื่อมั่นสูง (Cronbach’s alpha = 0.89) แสดงถึงความน่าเชื่อถือของผลการศึกษา (3) การตรวจสอบยืนยันโปรแกรมโดยผู้ทรงคุณวุฒิและผู้บริหารสถานศึกษาจำนวน 5 ท่าน ผ่านการสนทนากลุ่ม พบว่าโปรแกรมมีความเหมาะสมและมีความเป็นไปได้ในการนำไปใช้จริงในระดับมาก โดยกิจกรรมมีความทันสมัยและสอดคล้องกับบทบาทของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในปัจจุบัน ทั้งนี้ ผู้เชี่ยวชาญเสนอแนะให้เพิ่มกรณีศึกษาที่เกิดขึ้นจริงในโรงเรียน เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจและการประยุกต์ใช้ในบริบทการปฏิบัติงานให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

สรุปผล:  การวิจัยแบบผสมผสานนี้ได้พัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำสำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ สังกัด สพม.ชลบุรี ระยอง โดยขยายกรอบแนวคิดภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์จากผู้บริหารระดับสูงสู่ผู้นำระดับกลางในสถานศึกษา ผลการศึกษาพบว่าสภาพที่พึงประสงค์สูงกว่าสภาพปัจจุบันอย่างชัดเจน โดยมีความต้องการจำเป็นเร่งด่วนด้านการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์และการสื่อสารวิสัยทัศน์ อีกทั้งยืนยันความเหมาะสมของดัชนี PNI Modified ในการวิเคราะห์สมรรถนะอย่างเป็นระบบ นำไปสู่การพัฒนาโปรแกรม 3 โมดูลหลัก ได้แก่ การตัดสินใจ การสร้างวิสัยทัศน์ และการสื่อสาร ซึ่งผ่านการตรวจสอบจากผู้ทรงคุณวุฒิแล้วว่ามีความเหมาะสมและสามารถนำไปใช้ได้จริงในระดับมาก ถือเป็นต้นแบบเชิงปฏิบัติที่แปลงทฤษฎีภาวะผู้นำสู่การยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืนในยุค 4.0

เอกสารอ้างอิง

กฤติมา มะโนพรม, สันติ บูรณะชาติ, โสภา อำนวยรัตน์, & น้ำฝน กันมา. (2563). รูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำทางวิชาการของผู้บริหารสถานศึกษาขั้นพื้นฐานในยุคการศึกษา 4.0. วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์, 15(1), 161–176.

ณัฐกิจ บัวชม, & วีระวัฒน์ อุทัยรัตน์. (2558). รูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงสร้างสรรค์ของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในโรงเรียนมัธยมศึกษา. วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยกรุงเทพธนบุรี, 4(1), 112–125.

ณัฐพล วรรณศรี, ไชยา ภาวะบุตร, & วัฒนา สุวรรณไตรย์. (2564). การพัฒนารูปแบบการพัฒนาภาวะผู้นำทางวิชาการในยุคดิจิทัลของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา เขต 22. วารสารมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร, 13(25), 145–158.

ณิรดา เวชญาลักษณ์. (2564). ภาวะผู้นำทางการศึกษา. สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

เนตร์พัณณา เยาวิราช. (2550). ภาวะผู้นำและจริยธรรม. เซ็นทรัลพับลิชชิ่ง.

ปณตนนท์ เถียรประภากุล. (2561). ภาวะผู้นำของผู้บริหารสถานศึกษาในยุคประเทศไทย 4.0. วารสารครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม, 15(1), 7–18.

ปัทมา ปันทวังกูร. (2561). ภาวะผู้นำเชิงวิสัยทัศน์ของผู้บริหารสถานศึกษาที่ส่งผลต่อประสิทธิผลของโรงเรียน. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 29(2), 1–12.

พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และที่แก้ไขเพิ่มเติมจนถึงฉบับที่ 3 พ.ศ. 2553. (2553). ราชกิจจานุเบกษา.

วสันต์ ศักดาศักดิ์, มีนมาส พรานป่า, & เบญจวรรณ ศรีมารุต. (2565). ภาวะผู้นำกับการบริหารงานวิชาการของหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ในสถานศึกษา. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 5(1), 44–57.

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. (2553). แนวทางการพัฒนาภาวะผู้นำเชิงวิสัยทัศน์. กระทรวงศึกษาธิการ.

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. (2553). คู่มือพัฒนาทักษะการเป็นผู้นำทางวิชาการ. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ

หทัยทิพย์ สิขัณฑกสมิต, & เยาวเรศ ภักดีจิตร. (2566). พฤติกรรมภาวะผู้นำที่มุ่งเน้นงานและมุ่งเน้นความสัมพันธ์ในยุคดิจิทัล. วารสารวิชาการครุศาสตร์, 4(2), 22–35.

อรุณรุ่ง เอื้ออารีสุขสกุล, & ธีระวัฒน์ จันทึก. (2559). รูปแบบภาวะผู้นำการเปลี่ยนแปลงที่มีอิทธิพลต่อความผูกพันต่อองค์กร. Veridian E-Journal, 9(1), 1014–1031.

Davies, B. (2006). Leading the strategically focused school. SAGE Publications.

Edmondson, A. C. (2019). The fearless organization: Creating psychological safety in the workplace for learning, innovation, and growth. John Wiley & Sons.

Fiedler, F. E., & Chemers, M. M. (1974). Leadership and effective management. Scott Foresman.

Hitt, M. A., Ireland, R. D., & Hoskisson, R. E. (2017). Strategic management: Competitiveness and globalization: Concepts and cases (12th ed.). Cengage Learning.

Mandinach, E. B., & Gummer, E. S. (2016). Data literacy for educators: Making it count in teacher preparation and practice. Teachers College Press.

Richey, R. C., & Klein, J. D. (2007). Design and development research: Methods, strategies, and visualization. Lawrence Erlbaum Associates.

Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). Free Press.

Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. Doubleday.

Yamane, T. (1973). Statistics: An introductory analysis (3rd ed.). Harper & Row.

Yukl, G. (2013). Leadership in organizations (8th ed.). Pearson Education.

ดาวน์โหลด

เผยแพร่แล้ว

2026-11-12

รูปแบบการอ้างอิง

อังคประสาทชัย ธ., ธีระวณิชตระกูล ส., & จันทนวรานนท์ สมพงษ์ธรรม ภ. (2026). การพัฒนาโปรแกรมเสริมสร้างภาวะผู้นำ สำหรับหัวหน้ากลุ่มสาระการเรียนรู้ ในสถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชลบุรี ระยอง. Interdisciplinary Academic and Research Journal , 6(6), e298138 . https://doi.org/10.60027/iarj.2026.e298138

ฉบับ

ประเภทบทความ

บทความวิชาการ