การวิเคราะห์ปัญหาและแนวทางแก้ปัญหาสังคมตามแนวคิดมนุษยนิยมในเรื่องสั้นที่ได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: การศึกษานี้มุ่งวิเคราะห์บทบาทของวรรณกรรมวิทยาศาสตร์ไทยในฐานะกระจกสะท้อนปัญหาสังคมยุคดิจิทัล ผ่านกรอบแนวคิดมนุษยนิยมที่ให้ความสำคัญต่อศักดิ์ศรีและคุณค่าของมนุษย์ โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อ (1) วิเคราะห์โครงสร้างการนำเสนอปัญหาสังคม 7 ประเภทในเรื่องสั้นที่ได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566 (2) วิเคราะห์แนวทางการแก้ปัญหาตามหลักมนุษยนิยมทั้งในมิติจริยธรรม สิทธิขั้นพื้นฐาน และความยั่งยืนทางสังคม

ระเบียบวิธีการวิจัย: ดำเนินการศึกษาแบบสหวิทยาการผสมผสานวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ 3 ระดับ ได้แก่ 1) การวิเคราะห์เนื้อหาด้วยวิธีวิจัยเอกสาร (Documentary Research) และการวิเคราะห์เนื้อหา (Content analysis) จากเรื่องสั้นที่ได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566 จำนวน 122 เรื่อง 2) การตีความตามแนวคิดมนุษยนิยม 3) การสังเคราะห์แนวทางแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบด้วยกรอบแนวคิดมนุษยนิยม

ผลการวิจัย: จากการวิเคราะห์เรื่องสั้นได้รับรางวัลโครงการประกวดเรื่องสั้นแนววิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2559-2566 พบปัญหาที่สำคัญในด้านจริยธรรม การพัฒนาเทคโนโลยี สิ่งแวดล้อม ความเป็นธรรมในสังคม และอัตลักษณ์ของมนุษย์ ซึ่งเชื่อมโยงกับแนวคิดมนุษยนิยมในหลายมิติ ดังนี้ 1) ปัญหาจริยธรรมในการวิจัยและพัฒนา การใช้เทคโนโลยีเฝ้าระวังละเมิดสิทธิส่วนบุคคล และใช้มนุษย์เป็นหนูทดลองโดยไม่ยินยอม แนวทางแก้ไขคือสร้างนโยบายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลที่โปร่งใส พร้อมตั้งกลไกตรวจสอบการวิจัยตามหลักจริยธรรม 2) ปัญหาผลกระทบสิ่งแวดล้อม การใช้ทรัพยากรเกินขีดจำกัดทำลายสมดุลระบบนิเวศ แนวทางแก้ไขคือพัฒนาเทคโนโลยีสะอาด ร่วมมือระดับสากล และสร้างสังคมใหม่ที่เรียนรู้จากข้อผิดพลาด 3) ปัญหาความเป็นธรรมในสังคม การควบคุมของรัฐที่ละเมิดสิทธิมนุษยชน ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างเสรีภาพส่วนบุคคลและอำนาจรัฐ แนวทางแก้ไขคือการส่งเสริมความรับผิดชอบร่วมกันและการมีส่วนร่วมของประชาชนในการกำหนดนโยบาย 4) ปัญหาอัตลักษณ์และจิตสำนึก เทคโนโลยีโคลนนิ่งสร้างความสับสนในตัวตนและสิทธิความเป็นมนุษย์ แนวทางแก้ไขคือยอมรับความหลากหลายของจิตสำนึก และให้สิทธิ์ในการกำหนดอัตลักษณ์ด้วยตนเอง 5) ปัญหาสิทธิและความรับผิดชอบ รัฐใช้เทคโนโลยีควบคุมอารมณ์ประชาชนเพื่อรักษาอำนาจ แนวทางแก้ไขคือส่งเสริมเสรีภาพแสดงออก สร้างกลไกตรวจสอบอำนาจรัฐโดยประชาชน 6) ปัญหาสงคราม สงครามระหว่างมนุษย์กับ AI ที่คุกคามการอยู่รอดของอารยธรรม แนวทางแก้ไขคือควบคุมเทคโนโลยีด้วยหลักจริยธรรม พัฒนาระบบอยู่ร่วมกันระหว่างมนุษย์และ AI 7) ปัญหาสังคมตามสถาบันทางสังคม การกระจายทรัพยากรไม่เท่าเทียมจากโครงสร้างอำนาจแบบปิด แนวทางแก้ไขคือปฏิรูปสถาบันสังคมให้เปิดโอกาสการมีส่วนร่วม และลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำ

สรุปผล: งานวิจัยชี้ว่าแนวคิดมนุษยนิยมช่วยแก้ปัญหาสังคม-เทคโนโลยีได้หลายแนวทางหลัก ได้แก่ ยึดมั่นศักดิ์ศรีมนุษย์เป็นศูนย์กลาง สร้างสมดุลระหว่างความก้าวหน้าและจริยธรรม กระจายอำนาจการตัดสินใจสู่ประชาชน ใช้วิทยาศาสตร์เพื่อเสริมคุณภาพชีวิต ไม่ใช่ควบคุมมนุษย์