การขอข้อมูลข่าวสารจากราชการ กรณีศึกษาข้อพิพาทเกี่ยวกับเจ้าหน้าที่ของรัฐออกคำสั่งไม่อนุญาตให้เปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการ

สุรศักดิ์  ปลอดจินดา

doi:10.60027/iarj.2025.283304

ผู้แต่ง

สุรศักดิ์ ปลอดจินดา กองบังคับการกฎหมายและคดี ตำรวจภูธรภาค 9 https://orcid.org/0009-0004-2995-5895

DOI:

https://doi.org/10.60027/iarj.2025.283304

คำสำคัญ:

การขอข้อมูลข่าวสารราชการ, วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง, ข้อมูลข่าวสารราชการ

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตุประสงค์: บทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 มาตรา 31 กำหนดให้คู่กรณีมีสิทธิขอตรวจดูเอกสารจากหน่วยงานของรัฐซึ่งเป็นผู้ครอบครองข้อมูลข่าวสารราชการเพื่อการโต้แย้งหรือชี้แจงหรือป้องกันสิทธิของตนเอง เจ้าหน้าที่ของรัฐออกคำสั่งไม่เปิดเผยข้อมูลเป็นเหตุให้คู่กรณีใช้สิทธินำคดีฟ้องต่อศาลปกครองเพื่อให้เจ้าหน้าที่ของรัฐเปิดเผยข้อมูล แต่ในปัจจุบัน หลักคำวินิจฉัยศาลปกครองสูงสุดพิจารณาว่าหากหน่วยงานของรัฐไม่ได้กำหนดขั้นตอนและวิธีการเกี่ยวกับการไม่เปิดเผยข้อมูลที่ครอบครองไว้แล้ว หน่วยงานของรัฐมีคำสั่งไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสาร คู่กรณีหรือผู้ยื่นคำขอจะต้องใช้สิทธิตามพระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 เพื่ออุทธรณ์คำสั่งไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารราชการต่อคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารราชการก่อนฟ้องคดีต่อศาลปกครอง ดังนั้นการศึกษาครั้งนี้จึงมีวัตุประสงค์การศึกษา (1)เพื่อศึกษาสิทธิของผู้ยื่นคำขอให้เปิดเผยข้อมูลข่าวสารราชการซึ่งหน่วยงานของรัฐครอบครองอยู่ ว่าระหว่างพระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 และพระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 ใช้บังคับอย่างไร และ (2) เพื่อศึกษาคำพิพากษาศาลปกครองสูงสุด จากกรณีผู้ยื่นคำขอได้ขอใช้สิทธิ์ขอข้อมูลข่าวสารราชการแล้วหน่วยงานของรัฐไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสาร

ระเบียบวิธีการศึกษา โดยการนำกรณีข้อพิพาทคำพิพากษาศาลปกครองสูงสุด แผนกคดีบริหารราชการแผ่นดิน เรื่องคดีพิพาทเกี่ยวกับการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐออกคำสั่งไม่ชอบด้วยกฎหมาย กรณีหน่วยงานของรัฐไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการให้แก่ผู้ขอตรวจและคัดสำเนาเอกสาร แนวคำวินิจฉัยจากหลักกฎหมายจากมติที่ประชุมใหญ่ของตุลาการศาลปกครองสูงสุด รวมถึงหนังสือและเอกสารทางวิชาการในเว็ปไซต์

ผลการศึกษา จากคำพิพากษาซึ่งเรียกว่ามติที่ประชุมใหญ่ของตุลาการศาลปกครองสูงสุดได้วินิจฉัยเพื่อใช้เป็นแนวทางสำหรับการดำเนินการของผู้ยื่นคำขอตรวจและคัดสำเนาเอกสารของราชการและการใช้ดุลพินิจของหน่วยงานของรัฐหากไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารราชการที่ครอบครองอยู่ ปรากฏว่า 1) พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 เป็นกฎหมายที่กำหนดขั้นตอนหรือวิธีการสำหรับแก้ไขความเดือดร้อนหรือเสียหายจากการกระทำของหน่วยงานของรัฐหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐที่มีคำสั่งหรือมติไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการไว้โดยเฉพาะ 2) แม้ในบทบัญญัติแห่งบทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 มาตรา 31 จะได้กำหนดให้สิทธิคู่กรณีสามารถขอตรวจดูเอกสารจากหน่วยงานของรัฐซึ่งเป็นผู้ครอบครองข้อมูลข่าวสารราชการเพื่อการโต้แย้งหรือชี้แจงหรือป้องกันสิทธิของตนเองได้ แต่พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 มีหลักประกันความเป็นธรรมหรือมีมาตรฐานในการปฏิบัติราชการ หากปรากฏว่าหน่วยงานของรัฐปฏิเสธการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารราชการโดยให้ผู้ยื่นคำขอยื่นอุทธรณ์คำสั่งหรือมติที่ไม่เปิดเผยต่อต่อคณะกรรมการวินิจฉัยการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารก่อนฟ้องคดีต่อศาลปกครอง เพื่อเป็นการแก้ไขเยียวยาความเดือดร้อนให้แก่ผู้ยื่นคำขอในเวลาอันสมควร 3) สิทธิของผู้ยื่นคำขอตรวจและคัดสำเนาเอกสารจากหน่วยงานของรัฐ เป็นการใช้สิทธิขอข้อมูลข่าวสารอื่นใดของราชการตามมาตรา 11 วรรคหนึ่งแห่งพระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 4) หน่วยงานของรัฐออกคำสั่งไม่ให้เปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการจะต้องระบุเหตุผลใดข้อมูลข่าวสารใดจึงเปิดเผยไม่ได้ตามมาตรา 14 และ มาตรา 15 แห่งพระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 5) หน่วยงานของรัฐไม่ได้กำหนดขั้นตอนและวิธีการเกี่ยวกับการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการไว้จะต้องนำหลักเกณฑ์และวิธีการที่กำหนดไว้ในพระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 มาใช้บังคับ

สรุปผล พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 เป็นกฎหมายที่กำหนดขั้นตอนหรือวิธีการสำหรับแก้ไขความเดือดร้อนหรือเสียหายให้แก่ผู้ยื่นคำขอตรวจและคัดสำเนาเอกสารจากหน่วยงานของรัฐในกรณีที่หน่วยงานของรัฐหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐมีคำสั่งหรือมติไม่เปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการภายในเวลาอันสมควร อีกทั้งยังมีหลักเกณฑ์ที่ประกันความเป็นธรรมแก่ผู้ยื่นคำขอหรือมีมาตรฐานเพื่อให้หน่วยงานของรัฐผู้ออกคำสั่งได้ยึดถือการปฏิบัติราชการ ที่ดี ก่อนยื่นฟ้องคดีต่อศาลปกครอง

เอกสารอ้างอิง

กฎกระทรวง ฉบับที่ 3 (พ.ศ. 2540) ออกตามความในพระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539. (2540, 22 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 31 ตอนที่ 17ก. หน้า 1-3.

ธำรง อรุณสันติเดชา. (2560). เอกสารวิชาการ เรื่อง ข้อมูลข่าวสารของราชการที่อาจมีคำสั่งมิให้เปิดเผยกับขั้นตอนและแนวทางปฏิบัติของหน่วยงานของรัฐหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐในการมีคำสั่งให้เปิดเผยหรือมิให้เปิดเผย กรณีศึกษาจากคำพิพากษาศาลปกครองสูงสุด. สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ. Retrieved on October 30, 2024 from: https://www.oic.go.th/web2017/iwebform_viewer.asp?i=31111%2E21911705112112151111211

ประยูร กาญจนดุล. (2538). คำบรรยายกฎหมายปกครอง. กรุงเทพมหานคร. สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์วิทยาลัย.

พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540. (2540. 10 กันยายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 114 ตอนที่ 46 ก. หน้า 1.

พระราชบัญญัติมาตรการของฝ่ายบริหารในการป้องกันและปราบปรามการทุจริต พ.ศ. 2551. (2551. 24 มกราคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 125 ตอนที่ 21 ก. หน้า 1.

พระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2557. (2557. 30 ธันวาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 131 ตอนที่ 89 ก. หน้า 1.

พระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539. (2539. 14 พฤศจิกายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 113 ตอนที่ 60 ก. หน้า 1.

วรพจน์ วิครุตพิชญ์. (2566). ประมวลคำอธิบายกฎหมายวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง. อนุชา ฮุนสวัสดิกุล รวมรวมและจัดทำ. กรุงเทพมหานคร. มูลนิธิวิจัยและพัฒนากระบวนการยุติธรรมทางปกครอง.

ศาลปกครองสูงสุด แผนกคดีบริหารราชการแผ่นดิน. (2565). เรื่องตามกรณีข้อพิพาท : พิพาทเกี่ยวกับการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐออกคำสั่งที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย (คำร้องอุทธรณ์คำสั่งไม่รับคำฟ้องไว้พิจารณ). Retrieved on October 30, 2024 from: https://www.admincourt.go.th/admincourt/site/05SearchSuit.html

สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ. (2560). ขั้นตอนการใช้สิทธิตาม พ.ร.บ. ข้อมูลข่าวสาร. Retrieved on October 30, 2024 from: https://www.oic.go.th/web2017/inspect01.htm

สำนักประธานศาลปกครองสูงสุด กลุ่มสนับสนุนงานวิชาการ. (2565). รวมหลักกฎหมายจากมติที่ประชุมใหญ่ตุลาการในศาลปกครองสูงสุด ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2565. กรุงเทพฯ: สำนักประธานศาลปกครองสูงสุด.