การพัฒนารูปแบบการสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพของผู้สูงอายุเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อม ในพื้นที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองระเวียง อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: ประเทศไทยก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ พบว่า ใน พ.ศ.2567 ประชากรมากกว่า ร้อยละ 20 เป็นผู้สูงอายุและคาดการณ์ว่าใน พ.ศ. 2574 ประเทศ ไทยจะก้าวเข้าสู่สังคมสูงอายุระดับสูงสุด คือ มีผู้สูงอายุมากกว่าร้อยละ 28 ของประชากร ผู้สูงอายุที่มีอายุเกิน 65 ปี มักพบภาวะสมองเสื่อม (Dementia) การสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพในกลุ่มผู้สูงอายุเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อมเป็นวิธีการที่จะเพิ่มความสามารถของผู้สูงอายุในการดูแลสุขภาพของตนเองได้ดี การพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพคนครอบคลุมการสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพ ดังนั้นผู้วิจัยจึงสนใจที่จะพัฒนารูปแบบการสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อมของผู้สูงอายุ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัญหาและความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกันภาวะสมองเสื่อมของผู้สูงอายุ 2) พัฒนารูปแบบการสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกันภาวะสมองเสื่อมของผู้สูงอายุ 3) ศึกษาประสิทธิผลของรูปแบบการสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพในการป้องกันภาวะสมองเสื่อมของผู้สูงอายุ

ระเบียบวิธีการวิจัย: การวิจัยเชิงปฏิบัติการ ประกอบด้วย 4 ขั้นตอน คือ (1) การวางแผน (Plan) (2) การดำเนินงาน (Action) (3) การสังเกต (Observation) (4) การสะท้อนกลับ (Reflection) กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย คือ ผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไป ไม่มีภาวะสมองเสื่อม สุ่มแบบเฉพาะเจาะจง จำนวน 102 คน ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการวิจัยจำนวน 20 คน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการใช้แบบสอบถามข้อมูลทั่วไป ความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมในการดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อม วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้ข้อมูลเชิงคุณภาพ สถิติเชิงพรรณนาสถิติเชิงอนุมานทดสอบ Paired t-Test

ผลการวิจัย: พบว่า (1) ความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพของผู้สูงอายุเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อม ในผู้สูงอายุกลุ่มตัวอย่างมีค่าเฉลี่ยก่อนการทดลอง อยู่ในระดับเพียงพอและอาจจะมีการปฏิบัติตนถูกต้องบ้าง (M = 80.15, SD = 11.62) และพฤติกรรมสุขภาพ อยู่ในระดับปานกลาง (M = 42.35, SD = 6.87) และมีค่าเฉลี่ยความรอบรู้ด้านสุขภาพและพฤติกรรมสุขภาพ หลังการทดลองอยู่ในระดับเพียงพอและอาจจะมีการปฏิบัติตนถูกต้องบ้าง (M = 89.34, SD = 10.45) และพฤติกรรมสุขภาพ อยู่ในระดับสูง (M = 50.09, SD = 6.87) เมื่อวิเคราะห์ความแตกต่างของคะแนนเฉลี่ยด้านความรู้เกี่ยวกับภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุระหว่างก่อนการทดลองและหลังการทดลอง พบว่า หลังการทดลองกลุ่มทดลองมีค่าเฉลี่ยความรู้เกี่ยวกับภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุสูงกว่าก่อนการทดลอง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 (t = 3.213, p = 0.003) (2) ทัศนคติของอาสาสมัครสาธารณสุขต่อภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุกลุ่มตัวอย่างมีค่าเฉลี่ยทัศนคติเกี่ยวกับภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุก่อนการทดลอง (M = 60.76, SD = 9.82) และมีค่าเฉลี่ยทัศนคติกับภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ หลังการทดลองเท่ากับ (M = 72.16, SD = 10.62) และพบว่า ค่าเฉลี่ยทัศนคติต่อภาวะสมองเสื่อมสูงกว่าก่อนการทดลอง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 (P-value<0.05) ส่วนความรู้ในการดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อม ของอาสาสมัครสาธารณสุข(อสม.) กลุ่มตัวอย่างมีค่าเฉลี่ยพฤติกรรมการป้องกันภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ ก่อนการทดลองอยู่ในระดับเพียงพอและอาจจะมีการปฏิบัติตนถูกต้องบ้าง (M = 68.15, SD = 12.26) หลังการทดลอง อยู่ในระดับดีและอาจจะมีการปฏิบัติตนถูกต้อง (M = 84.15, SD = 10.45) (3) เมื่อวิเคราะห์ความแตกต่างของคะแนนเฉลี่ยความรู้ในการดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ ของอาสาสมัครสาธารณสุข(อสม.)ระหว่างก่อนการทดลองและหลังการทดลอง พบว่า หลังการทดลองกลุ่มทดลองมีค่าเฉลี่ยความรู้ในการดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุ สูงกว่าก่อนการทดลอง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 (t = 2.324, p = 0.001)

สรุปผล: รูปแบบการดูแลการสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพของผู้สูงอายุเพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อมในระยะยาว โดยการมีส่วนร่วมของครอบครัวและชุมชน พบว่า แนวทางที่สำคัญในการดูแลคือ กระบวนการมีส่วนร่วมของครอบครัว ที่เป็นผู้ดูแลหลักในครอบครัว มีทักษะและความรู้ในการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ และอาสาสมัครสาธารณสุขในชุมชน มีการเยี่ยมบ้านและรายงานข้อมูลเกี่ยวกับภาวะสุขภาพ สามารถนำรูปแบบการป้องกันภาวะสมองเสื่อมในผู้สูงอายุโดยการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำครอบครัวไปปรับใช้และดำเนินงานในแต่ละบริบทของพื้นที่หรือการพัฒนารูปแบบกับกลุ่มเป้าหมายอื่นที่ใกล้เคียงกัน