ไกล่เกลี่ยข้อพิพาทด้วยหลักวัฒนธรรมพื้นถิ่นโดยผู้สูงอายุและปราชญ์ชุมชนพื้นที่โนนบุรี อำเภอหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์

นภธร   ศิวารัตน์

doi:10.60027/iarj.2026.e297524

ผู้แต่ง

นภธร ศิวารัตน์ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม https://orcid.org/0009-0001-2203-969X

DOI:

https://doi.org/10.60027/iarj.2026.e297524

คำสำคัญ:

ไกล่เกลี่ยข้อพิพาท, , หลักวัฒนธรรมพื้นถิ่น, , ผู้สูงอายุและปราชญ์ชุมชน, , พื้นที่โนนบุรี-อำเภอหัสขันธ์-จังหวัดกาฬสินธุ์

บทคัดย่อ

ภูมิหลังและวัตถุประสงค์: การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทโดยชุมชนเป็นสิ่งสำคัญในกระบวนการยุติธรรมเชิงฟื้นฟู เพราะช่วยลดการพึ่งพากระบวนการทางศาลอย่างเป็นทางการ ตามประเพณีแล้ว บรรทัดฐานทางวัฒนธรรมท้องถิ่น ระบบความเชื่อ ความสัมพันธ์ในครอบครัว และอำนาจทางศีลธรรมของผู้อาวุโสและผู้ทรงปัญญาในชุมชน ได้ถูกนำมาใช้ในการแก้ไขข้อพิพาทในพื้นที่นนท์บุรี อำเภอสหสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ เทคนิคเหล่านี้เน้นการปรองดอง สันติภาพทางสังคม และการฟื้นฟูความสัมพันธ์ภายในสังคมมากกว่าการลงโทษ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ตรวจสอบสถานการณ์ปัจจุบันของการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทโดยใช้หลักการทางวัฒนธรรมท้องถิ่นโดยผู้อาวุโสและผู้ทรงปัญญาในชุมชนในพื้นที่นนท์บุรี (2) วิเคราะห์กลยุทธ์ที่ใช้ในการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทตามหลักวัฒนธรรม และ (3) ระบุรูปแบบและวิธีการที่เหมาะสมของกระบวนการยุติธรรมที่สามารถปรับให้สอดคล้องกับสังคม วัฒนธรรม และระบบยุติธรรมชุมชนในพื้นที่ศึกษา

ระเบียบวิธีวิจัย: งานวิจัยนี้ใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยบูรณาการการวิจัยเอกสารและการศึกษาภาคสนาม ข้อมูลถูกรวบรวมจากการสำรวจ การสนทนากลุ่ม การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตการณ์ จากชาวบ้าน ผู้ปฏิบัติงาน เจ้าหน้าที่รัฐ และผู้อาวุโสในชุมชน กลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงประกอบด้วยบุคคล 90 คน ประกอบด้วยผู้ทรงภูมิปัญญาในชุมชน 18 คน ผู้ปฏิบัติงานในชุมชน 54 คน และผู้ให้ข้อมูลทั่วไป 18 คน ข้อมูลได้รับการตรวจสอบโดยใช้วิธีการเชิงพรรณนาและเชิงวิเคราะห์ที่สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของการวิจัย

ผลการวิจัย: ผลการวิจัยแสดงให้เห็นว่าการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในชุมชนเป็นวิธีการทดแทนที่ประสบความสำเร็จในการแก้ไขข้อพิพาท ช่วยเสริมสร้างการมีส่วนร่วมและการจัดการตนเองของชุมชนผ่านกระบวนการทางกฎหมายในท้องถิ่น พบว่ากระบวนการไกล่เกลี่ยเป็นแบบบูรณาการ โดยรวมเอาการเจรจาบนพื้นฐานของความสัมพันธ์ทางเครือญาติ การไกล่เกลี่ยโดยบุคคลหรือกลุ่มที่ได้รับการยอมรับ และมาตรฐานของชุมชนที่ตกลงกันไว้ รวมถึงการชดเชยสำหรับการกระทำผิด การฟื้นฟูความสัมพันธ์ ความเข้าใจซึ่งกันและกัน และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติเป็นเป้าหมายของกลยุทธ์เหล่านี้ นอกจากนี้ รูปแบบความยุติธรรมที่เหมาะสมที่สุดที่พบคือการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทบนพื้นฐานของหลักสันติวิธีของพุทธศาสนา โดยบูรณาการอุดมคติของพุทธศาสนาเข้ากับแนวคิด วิธีการ และกระบวนการไกล่เกลี่ย

สรุปผล: ผลการศึกษาพบว่าการระงับข้อพิพาทโดยการไกล่เกลี่ยในระดับชุมชนเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวาง ทุนทางสังคมของชุมชน เช่น ผู้นำหมู่บ้าน ผู้นำทั้งที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ ผู้อาวุโส และอาสาสมัครในชุมชนที่ให้การสนับสนุนและช่วยเหลือในกระบวนการไกล่เกลี่ย มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการไกล่เกลี่ยที่มีประสิทธิภาพ การเสริมสร้างและให้ความช่วยเหลือแก่กลไกในท้องถิ่นเหล่านี้จะช่วยเพิ่มผลลัพธ์ของการฟื้นฟูความยุติธรรมและส่งเสริมความปรองดองทางสังคมในระยะยาวระหว่างชุมชนได้

เอกสารอ้างอิง

คมสันต์ กำประทุม. (2564). ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท: กรณีศึกษา ศูนย์ยุติธรรมชุมชน ตำบลนาดี อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์. วารสารวิชาการธรรมทรรศน์, 21(3), 127–136.

ณัฐวุฒิ จินากูล. (2538). โครงสร้างอำนาจและระบบอุปถัมภ์ในชนบทไทย: กรณีศึกษา “บ้านตา” อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา [วิทยานิพนธ์ปริญญามานุษยวิทยามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].

ต่อสกุล พุทธพักตร์. (2562). ระบบอุปถัมภ์ในคติเห็นแก่เครือญาติ กับประสิทธิผลของการทำหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น: กรณีศึกษาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแห่งหนึ่งในอำเภอเมืองนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์].

ปิยพจน์ สามัตถิยากร. (2551). ทัศนะของพนักงานด้านระบบอุปถัมภ์ต่อผลของประสิทธิภาพในการปฏิบัติงาน [วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต, คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์].

วันชัย วัฒนศัพท์สุวิทย์, เลาหศิริวงศ์, & วงศา ดงดี. (2542). กระบวนการเจรจาไกล่เกลี่ยคนกลาง. ศิริภัณฑ์ออฟเซ็ท.

สุรศักดิ์ ศรีสาร, & ยุวรี ผลพันธิน. (2560). การพัฒนารูปแบบการไกล่เกลี่ยระงับข้อพิพาทโดยชุมชน. วารสารมนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์ และศิลปะ, 10(1), 1959-1975.

อริศราวรรณ สมีดี. (2551). บทบาทของคณะกรรมการศูนย์ยุติธรรมชุมชนในการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทโดยสันติวิธี [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยขอนแก่น].

Boulle, L. (2011). Mediation: Principles, process, practice (3rd ed.). LexisNexis.

Fisher, R., Ury, W., & Patton, B. (2011). Getting to yes: Negotiating agreement without giving in (3rd ed.). Penguin Books.

Menkel-Meadow, C. (2016). Mediation and its applications for good decision-making and dispute resolution: Public lecture on the occasion of the receipt of an honorary doctorate in human sciences. Cambridge: Intersentia.

Moore, C. W. (2014). The mediation process: Practical strategies for resolving conflict (4th ed.). Jossey-Bass.

Phra Brahmagunabhorn (P. A. Payutto). (2009). Dictionary of Buddhism. MCU Press.

Phramaha Hansa Dhammahaso. (2014). The concept of Buddhism with new technology (3rd ed.). Chulalongkorn University Press.