อภิปัญญา: การประยุกต์สู่การจัดการเรียนรู้ในชั้นเรียน

รัชชานนท์ อินทรพฤกษ์; ยลธร จุลปานนท์

ผู้แต่ง

รัชชานนท์ อินทรพฤกษ์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏหมู่บ้านจอมบึง
ยลธร จุลปานนท์ โรงเรียนกาญจนานุเคราะห์

คำสำคัญ:

อภิปัญญา, การประยุกต์, การจัดการเรียนรู้ในชั้นเรียน

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอผลการสังเคราะห์แนวคิดอภิปัญญาสู่การจัดการเรียนรู้ในชั้นเรียน เพื่อเป็นแนวทางในการนำอภิปัญญาเป็นกลยุทธ์ในการพัฒนาผู้เรียนในมิติ ต่าง ๆ ซึ่ง อภิปัญญา คือ ความสามารถของบุคคลที่ได้รับการพัฒนา ผ่านการตระหนักในความรู้ในกระบวนการคิดของตน กระบวนการทบทวนทางปัญญาด้วยตนเอง สามารถสร้างกลยุทธ์ที่เหมาะสม จนสามารถนำตนเองบรรลุเป้าหมายตามที่ตั้งไว้ อภิปัญญามีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการจัดการเรียนรู้ มิติแรก เป็นกลยุทธ์ที่ครูสามารถใช้ในการจัดการเรียนรู้เพื่อกระตุ้นให้ผู้เรียนมีความตระหนักรู้และทบทวนกระบวนการคิดจนพัฒนาเป็นลักษณะนิสัยได้ในระยะยาว มิติที่สอง อภิปัญญาเป็นความสามารถที่สำคัญในยุคปัจจุบัน ทำให้ผู้เรียนมีความเข้าใจพื้นฐานต่อการเรียนรู้และพัฒนาทักษะอื่นได้ด้วยตนเอง ตลอดจนสามารถออกแบบการเรียนรู้ได้อย่างเหมาะสมและนำตนเองสู่เป้าหมายที่คาดหวังไว้ตามศักยภาพและความต้องการของตน

เอกสารอ้างอิง

ทิศนา แขมมณี. (2566). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ. (พิมพ์ครั้งที่ 26) กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ธิติมา ช่วงชัย และจรัญ แสนราช. (2560). การพัฒนาระบบการเรียนรู้แบบปัญหาเป็นหลักที่มีการเสริมศักยภาพการเรียนรู้เพื่อพัฒนาอภิปัญญา. วารสารครุศาสตร์, 45(1), 55-69.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม. กรุงเทพฯ: มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

พาสนา จุลรัตน์. (2556). เมตาคอกนิชันกับการเรียนรู้. วารสารวิชาการศึกษาศาสตร์, 14(1), 5-6.

พิมพ์พันธ์ เดชะคุปต์. (2544). เมตาคอกนิชัน: วิทยาการด้านการคิด. กรุงเทพฯ: บริษัทเดอะมาสเตอร์กรุ๊ปแมเนจเม้นท์ จำกัด.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ยุพิน พลเรือง. (2565). การพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบปรากฏการณ์เป็นฐานบูรณาการอภิปัญญาและความรู้ในเนื้อหาผนวกวิธีสอนและเทคโนโลยี เพื่อพัฒนาทักษะการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 วิชาคณิตศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6. วารสารศึกษาศาสตร์มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 16(2), 137-149.

สถาบันปราชญ์วิสัย. (2565). อภิปัญญา (metacognition) สนับสนุนการคิดเชิงวิพากษ์อย่างไร. สืบค้น 2 เมษายน 2569, จาก https://wisemention.com

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. (2566). รายงานผลการประเมิน PISA 2022. กรุงเทพฯ: สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี.

สาวิตรี จิตบรรจง. (2564). เมตาคอกนิชันกับการสอนอ่านเชิงวิเคราะห์. วารสารครุศาสตร์สาร, 15(2), 1-15.

สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2560). แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2560–2579. กรุงเทพฯ: กระทรวงศึกษาธิการ.

Ambrose, S. A., et al. (2010). How learning works: Even research-based principles for smart teaching. San Francisco: Jossey-Bass.

Arifin, S., et al. (2025). Metacognition and cooperative learning based on deliberative democracy moderated by learning style toward critical thinking skill in social studies learning. Journal of Cogent Education, 12(1). 1-13.

Brown, A. L. (1987). Metacognition, executive control, self-regulation, and other more mysterious mechanisms. Hillsdale: L. Erlbaum Associates.

Columbia Center for Teaching and Learning, Metacognition. Retrieved April2, 2026, from https://ctl.columbia.edu/resources-and-technology/resources/metacognition/

Cross, D. R., & Paris, S. G. (1988). Developmental an instructional analysis of children’s metacognition and reading comprehension. Journal of Educational Psychology, 2(3), 131-142.

Dignath, C., & Büttner, G. (2008). Components of fostering self-regulated learning among students. Journal of Metacognition and Learning, 3(3), 231-264.

Ertmer, P. A., & Newby, T. J. (1996). The expert learner: Strategic, self-regulated, and reflective. Journal of Instructional Science, 24(1), 1-24.

Flavell, J. H. (1976). Metacognitive aspects of problem solving. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

Gall, M. D., Gall, J. P., Jacobsen, D. R., & Bullock, T. L. (1990). Tools for Learning: A Guide to Teaching Study Skills. Association for Supervision and Curriculum Development. Alexandria. n.p.

Halmo, S. M., Bremers, E. K., Fuller, S., & Stanton, J. D. (2022). “Oh, that makes sense”: Social metacognition in small-group problem solving. CBE—Life Sciences Education, 21(3), 1-20.

Haneef Waiyasil. (2568). ทำความรู้จัก Metacognition: ทักษะคิดเกี่ยวกับความคิดเพื่อการเรียนรู้เชิงลึก. สืบค้น 2 เมษายน 2569, จาก https://contributor.lib.kmutt.ac.th

Karagianni, G. K. (2023). Metacognition as a catalyst for improved learning outcomes in open & distance education. Retrieved April2, 2026, from https://oapub.org/edu/index.php/ejoe/article/view/5567

Kuhn, D., & Dean, D. (2004). Metacognition: A bridge between cognitive psychology and educational practice. Retrieved April2, 2026, from https://www.researchgate.net/publication/232869320_Metacognition_A_Bridge_Between_Cognitive_Psychology_and_Educational_Practice

Liu, C., Abu Bakar, Z., & Xu, Q. (2025). Self-regulated learning and academic achievement in higher education: A decade systematic review. Journal of Research and Innovation in Social Science, 9(3), 4488-4504.

Meyers, C., & Jones, T. B. (1993). Promoting active learning: Strategies for the college classroom. San Francisco: Jossey-Bass.

Mohamed, S. A., Ibrahim, S. A. E., Abdelaalem, M. M., & Eldiasty, N. E. M. (2025). Effect of problem-based learning approach program on meta-cognitive thinking skills and cooperative learning attitude among nursing students: Quasi experimental study. BMC Nursing, 24(1), 4-9.

OECD. (2019). OECD learning compass 2030. Paris: OECD Publishing.

Oxford, R. (1990). Language Learning Strategies: What Every Teacher Should Know. New York: Newbury House Publishers.

Pintrich, P. R. (2002). The role of metacognitive knowledge in learning, teaching, and assessing. Journal of Theory Into Practice, 41(4), 219-225.

Roeser, R. W., & Peck, S. C. (2009). An education in awareness. Journal of Educational Psychologist, 44(2), 119-136.

Schraw, G. (1998). Promoting general metacognitive awareness. Journal of Instructional Science, 26(1), 113-125.

Silva, H., Lopes, J., Dominguez, C., & Morais, E. (2022). Think-Pair-Share and Roundtable: Two cooperative learning structures to enhance critical thinking skills of 4th graders. Journal of Elementary Education, 15(1), 11-21.

Stanton, J. D., Sebesta, A. J., & Dunlosky, J. (2022). Fostering metacognition to support student learning and performance. Retrieved April5, 2026, from https://www.lifescied.org/doi/10.1187/cbe.20-12-0289

Sword, R. (2022). Metacognition in the classroom: Benefits & strategies. Retrieved April5, 2026, from https://www.highspeedtraining.co.uk/hub/metacognition-in-the-classroom/

Teng, M. F., & Yue, M. (2022). Metacognitive writing strategies, critical thinking skills, and academic writing performance: A structural equation modeling approach. Journal of Metacognition and Learning, 18(2), 237-260.

The Education Endowment Foundation. (2025). Metacognition and self-regulation. Retrieved April5, 2026, from https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/teaching-learning-toolkit/metacognition-and-self-regulation

Veenman, M. V. J. (2005). The assessment of metacognitive skills: What can be learned from multi-method designs? In C. Artelt & B. Moschner (Eds.), Lernstrategien und Metakognition: Implikationen für Forschung und Praxis. Münster: Waxmann.