ธรรมาธิปไตย : แนวคิดรัฐศาสตร์เชิงพุทธ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายและวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างระบอบประชาธิปไตยกับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่เรียกว่า “ธรรมาธิปไตย” โดยมุ่งศึกษาฐานคัมภีร์ แนวคิดของนักวิชาการ และแนวทางการประยุกต์ใช้ในบริบทการเมืองไทย เพื่อยกระดับคุณภาพของประชาธิปไตยผ่านกรอบรัฐศาสตร์เชิงพุทธ ผลการศึกษาพบว่า หลักธรรมาธิปไตยตามพระไตรปิฎก โดยเฉพาะในอาธิปเตยยสูตรและจักกวัตติสูตร เป็นหนึ่งในอธิปไตยสามประการ ได้แก่ อัตตาธิปไตย โลกาธิปไตย และธรรมาธิปไตย ซึ่งมีสาระสำคัญ คือ การ “ถือธรรมเป็นใหญ่” โดยครอบคลุมทั้งระดับกฎเกณฑ์กติกาที่ชอบธรรม และระดับความจริง ความถูกต้องดีงาม และประโยชน์สุขของส่วนรวม อันเป็นหลักที่ใช้กำกับการตัดสินใจและการใช้อำนาจของผู้นำและบุคคลทั่วไป บทความนี้ได้เสนอองค์ความรู้ใหม่โดยพัฒนาแนวคิดธรรมาธิปไตยออกเป็นสองระดับ ได้แก่ ธรรมขั้นต้นและธรรมขั้นสูง และแปลงเป็นกลไกทางการเมืองสองประการ คือ “นิติธรรมวิธี” ซึ่งเป็นการตรวจสอบตามกฎหมายและกติกา และ “ธรรมิกวิธี” ซึ่งเป็นการตรวจสอบด้วยหลักความถูกต้องดีงามและประโยชน์ส่วนรวม โดยแผนภาพองค์ความรู้ที่นำเสนอถือเป็นข้อค้นพบสำคัญของบทความ เนื่องจากแสดงโครงสร้างการทำงานร่วมกันระหว่างระบบกฎหมายกับจิตสำนึกทางคุณธรรม เพื่อสร้างประชาธิปไตยที่มั่นคงและยั่งยืน ข้อเสนอแนะเพื่อการบูรณาการธรรมาธิปไตยให้เข้ากับระบอบประชาธิปไตยไทยควรมุ่งพัฒนาทั้งโครงสร้างทางกฎหมายและการเสริมสร้างคุณธรรมของผู้ใช้อำนาจควบคู่กัน โดยข้อเสนอสำคัญ คือ การใช้กรอบ “นิติธรรมวิธี–ธรรมิกวิธี” เป็นเครื่องมือในการประเมิน ตรวจสอบ และพัฒนาการเมืองไทย เพื่อให้ประชาธิปไตยเป็นทั้งระบบที่ถูกต้องตามกฎหมายและมีความชอบธรรมทางศีลธรรมอย่างแท้จริง