ข้อพิพาทที่ดินที่เกี่ยวเนื่องกับวัด : การวิเคราะห์เปรียบเทียบและข้อเสนอตัวแบบการจัดการด้วยพุทธสันติวิธีและธรรมาภิบาลเชิงป้องกัน

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ (1) เพื่อวิเคราะห์เปรียบเทียบเงื่อนไขการก่อตัวประเด็นข้อพิพาท และผลลัพธ์ทางกฎหมายของข้อพิพาทที่ดินที่เกี่ยวเนื่องกับวัดในสังคมไทย (2) เพื่อสังเคราะห์ หลักพุทธสันติวิธีที่เอื้อต่อการจัดการข้อพิพาทดังกล่าว และ (3) เพื่อเสนอตัวแบบการจัดการที่บูรณาการนิติวิธี พุทธสันติวิธี และธรรมาภิบาลเชิงป้องกัน โดยใช้การศึกษาเอกสารและการวิเคราะห์เปรียบเทียบกรณีศึกษา 5 กรณี ซึ่งคัดเลือกแบบเจาะจงตามความหลากหลายของประเภทที่ดิน ทิศทางการอ้างสิทธิ์ และผลลัพธ์ ทางกฎหมาย ผลการศึกษาพบว่า ข้อพิพาทจำแนกได้ 5 ประเภทตามจุดบกพร่องที่เป็นต้นเหตุ ได้แก่ เจตนา ถูกบิดเบือนโดยตัวกลาง เจตนาถูกโต้แย้งโดยทายาท วัดเป็นผู้เสียหายจากเอกสารสิทธิ์ที่ได้มาโดยมิชอบ วัดได้สิทธิโดยการครอบครองแม้นิติกรรมเป็นโมฆะ และสถานะทางทะเบียนผิดประเภทมาแต่ต้น เงื่อนไข ของข้อพิพาทจึงแตกต่างกันทั้งในด้านการอุทิศ การได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์ และสถานะทางทะเบียน โดยมูลค่าที่ดิน ที่สูงขึ้นและการเปลี่ยนผ่านของรุ่นผู้ถือสิทธิ์เป็นตัวเร่งในหลายกรณี นอกจากนี้ การวินิจฉัยแบบแพ้ชนะ ยุติคดีได้แต่มักทิ้งรอยร้าวระหว่างวัดกับชุมชน หลักสาราณียธรรม 6 และการประยุกต์แนวคิดอธิกรณสมถะ 7 จึงเป็นเครื่องมือเสริมในการฟื้นฟูความสัมพันธ์ ผลการสังเคราะห์นำไปสู่ข้อเสนอตัวแบบจำแนกข้อพิพาท 5 ประเภท และตัวแบบการจัดการสามชั้น ได้แก่ การป้องกันปัญหาทะเบียนและการอุทิศ การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท และการคุ้มครองสิทธิตามกฎหมาย ซึ่งควรนำไปศึกษาทดลองใช้ต่อไป