คชธรรม : การสร้างสื่อส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม สำหรับนักท่องเที่ยวกลุ่มอนุรักษ์ช้างไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาหลักธรรมจากช้างในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท 2) ศึกษาการสร้างสื่อส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรมสำหรับนักท่องเที่ยวกลุ่มอนุรักษ์ช้างไทย และ 3) เพวิเคราะห์แนวทางเผยแพร่สื่อส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรมสำหรับนักท่องเที่ยวกลุ่มอนุรักษ์ช้างไทย การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) โดยเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพจากการวิเคราะห์เอกสารพระไตรปิฎกและอรรถกถา การสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ทรงคุณวุฒิด้านพระพุทธศาสนา 10 รูป/คนนักอนุรักษ์ช้างและชุมชนผู้เลี้ยงช้าง 10 คน รวมทั้งการสนทนากลุ่มกับนักท่องเที่ยว 10 คน การวิเคราะห์ข้อมูลใช้การวิเคราะห์เนื้อหาเชิงคุณภาพและการสังเคราะห์เชิงอุปนัย เพื่อสร้างองค์ความรู้และรูปแบบสื่อที่เหมาะสม

ผลการวิจัยพบว่า 1) ช้างเป็นสัญลักษณ์ของคุณธรรม จริยธรรม และหลักธรรมสำคัญ เช่น ทาน   ความไม่ประมาท ความอดทน ความกตัญญู และความเสียสละ ซึ่งปรากฏในชาดก พระพุทธประวัติ มงคล 7 ประการ มงคล 108 ประการ และพุทธชัยมงคล สะท้อนคุณค่าทางสังคมและจิตวิญญาณในฐานะสัตว์มงคลสูงสุด 2) การสร้างสื่อคชธรรมใช้ข้อมูลจากคติความเชื่อ บทบาท และคุณค่าของช้างทั้งในอดีตและปัจจุบัน ออกแบบเป็นสื่อ 3 ประเภท ได้แก่ แผ่นพับ โปสเตอร์ และวิดีโอสั้น เพื่อสื่อสารคุณธรรมด้านความเมตตา ความรับผิดชอบ ความกตัญญู และความเสียสละ โดยมีเนื้อหาสอดคล้องกันเพื่อสร้างความตระหนักและแรงจูงใจให้นักท่องเที่ยวมีส่วนร่วมอนุรักษ์ช้างอย่างยั่งยืน 3) แนวทางการเผยแพร่สื่อควรใช้กลยุทธ์บูรณาการหลายช่องทาง ได้แก่ ช่องทางออนไลน์ (สื่อสังคมออนไลน์ เว็บไซต์ บล็อก การใช้ผู้มีอิทธิพลทางความคิด และโฆษณาออนไลน์) ช่องทางภาคสนาม (กิจกรรมในศูนย์อนุรักษ์ช้าง นิทรรศการ และเวิร์กชอป) ความร่วมมือกับเครือข่าย (ภาครัฐ เอกชน ชุมชน และวัด) และการเผยแพร่เชิงการศึกษา (การบูรณาการในหลักสูตรการจัดค่าย และการใช้สื่อออนไลน์เพื่อการเรียนรู้) พร้อมการประเมินผล–ปรับปรุงสื่ออย่างต่อเนื่อง

องค์ความรู้สำคัญที่ได้จากการวิจัย คือ ELEPHANT Model ซึ่งคำว่า ELEPHANT เป็นคำย่อของกระบวนการสร้างสื่อเพื่อส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม ซึ่งแต่ละตัวอักษรมีความหมายดังนี้ E–Ethics Integration การบูรณาการหลักพุทธธรรมและคุณธรรมสากล L–Learning through Stories การใช้เรื่องเล่าจากชาดก E–Engagement with Communities การมีส่วนร่วมของชุมชน, P–Participatory Media Design การออกแบบสื่อแบบมีส่วนร่วม H–Harmony Promotion การส่งเสริมความสมดุลคน–ช้าง–ธรรมชาติ A–Awareness Raising การปลุกจิตสำนึก N–Nature Connection การเชื่อมโยงกับคุณค่าของธรรมชาติ และ T–Tourism Sustainability การคำนึงถึงความยั่งยืนของการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ โมเดลนี้แสดงถึงการบูรณาการองค์ความรู้ด้านพระพุทธศาสนา การออกแบบสื่อสร้างสรรค์ และการจัดการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์อย่างเป็นระบบ