โคกหนองนาสู่การพัฒนาเศรษฐกิจครัวเรือน : กรณีศึกษา อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวทางการประยุกต์ใช้ “โคกหนองนา โมเดล” ในการพัฒนาเศรษฐกิจครัวเรือน ภายใต้กรอบเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) และศาสตร์พระราชา โดยใช้อำเภอปรางค์กู่ จังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ประสบปัญหาความแห้งแล้งและความยากจนในระดับสูง เป็นกรณีศึกษา การศึกษานี้อาศัยการทบทวนเอกสาร แนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ควบคู่กับการวิเคราะห์บริบทพื้นที่ด้านทรัพยากรธรรมชาติ เศรษฐกิจ และสังคม เพื่อสังเคราะห์ปัจจัยแห่งความสำเร็จของการดำเนินงานโคกหนองนา โมเดลในระดับครัวเรือน

ผลการศึกษาพบว่า โคกหนองนา โมเดล เป็นรูปแบบการจัดการพื้นที่ที่สอดคล้องกับเกษตรทฤษฎีใหม่และปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง โดยเน้นการพึ่งพาตนเองด้านอาหาร การบริหารจัดการน้ำและดินอย่างเหมาะสม การลดต้นทุนการผลิต และการฟื้นฟูระบบนิเวศ การนำโมเดลดังกล่าวมาประยุกต์ใช้ในพื้นที่อำเภอปรางค์กู่ช่วยเสริมสร้างความมั่นคงทางอาหาร ลดรายจ่ายในครัวเรือน เพิ่มรายได้จากการจำหน่ายผลผลิตเกษตรอินทรีย์ และสร้างภูมิคุ้มกันต่อความเสี่ยงจากภัยแล้งและความผันผวนทางเศรษฐกิจ อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของการดำเนินงานมิได้ขึ้นอยู่กับนโยบายหรือรูปแบบการจัดการเพียงอย่างเดียว หากแต่ขึ้นอยู่กับปัจจัยด้าน “คน” เป็นสำคัญ

ปัจจัยที่ส่งเสริมให้การดำเนินงานโคกหนองนา โมเดลประสบความสำเร็จ ได้แก่ ความพอใจและทัศนคติเชิงบวกต่อการทำกสิกรรม ความเพียรพยายามและความตั้งใจจริง การดำเนินชีวิตอย่างพอประมาณ การเรียนรู้และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ผ่านเครือข่ายเกษตรกรตามหลักธรรม “อิทธิบาท 4” ได้แก่ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา ซึ่งเป็นฐานสำคัญของความสำเร็จอย่างยั่งยืน โดยมีแนวทางการประยุกต์ใช้ “โคก หนอง นา” เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจครัวเรือนอย่างยั่งยืน ดังนี้ 1) วิเคราะห์ทรัพยากรและบริบทครัวเรือน 2) ออกแบบพื้นที่ตามหลักโคกหนองนา 3) จัดการน้ำให้เพียงพอตลอดปี 4) ฟื้นฟูและปรับปรุงดินอย่างต่อเนื่อง 5) ดำเนินเกษตรผสมผสานเพื่อพึ่งตนเอง 6) ใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นและเทคโนโลยีที่เหมาะสม 7) สร้างรายได้และทุนหมุนเวียนในครัวเรือน 8) เชื่อมโยงเครือข่ายและพัฒนาชุมชนเกื้อกูล แนวทางดังกล่าวเน้นการลงมือทำจริงตามลำดับขั้น โดยมี “คน” เป็นศูนย์กลาง ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด นำไปสู่เศรษฐกิจครัวเรือนที่มั่นคง พึ่งตนเองได้ และพร้อมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงในระยะยาว