พัฒนาการการปฏิรูประบบการศึกษาของพระสงฆ์ไทย สมัยรัชกาลที่ 4 – 7 (พ.ศ. 2394 – 2478)

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง “พัฒนาการของการปฏิรูประบบการจัดการศึกษาในสังคมของพระสงฆ์ไทย สมัยรัชกาลที่ 4–7 (พ.ศ. 2394–2478)” มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพัฒนาการการปฏิรูประบบการจัดการศึกษาของพระสงฆ์ไทย 2) วิเคราะห์ปัจจัยและแรงจูงใจเชิงนโยบายที่ขับเคลื่อนการปฏิรูป และ 3) สังเคราะห์ผลสืบเนื่องและบทเรียนต่อการจัดการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยในบริบทสังคมสมัยใหม่ การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ โดยศึกษาจากเอกสารชั้นต้น ได้แก่ จดหมายเหตุ กฎหมาย พระบรมราชโองการ และราชกิจจานุเบกษา ระหว่าง พ.ศ. 2394–2478 ร่วมกับเอกสารชั้นรอง และการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ทรงคุณวุฒิ 10 ท่าน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงประวัติศาสตร์ การวิเคราะห์เนื้อหา และการสังเคราะห์เชิงบริบท

ผลการวิจัยพบว่า 1) การปฏิรูประบบการศึกษาของพระสงฆ์ไทยมีพัฒนาการผ่าน 4 ยุคสำคัญ ได้แก่ ยุควางรากฐานในรัชกาลที่ 4 ยุคปฏิรูปใหญ่ในรัชกาลที่ 5 ซึ่งมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2445 และจัดตั้งมหาธาตุวิทยาลัยกับมหามกุฏราชวิทยาลัย ยุครวมชาติในรัชกาลที่ 6 ภายใต้แนวคิด “ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์” และยุคปรับตัวสู่ระบอบใหม่ในรัชกาลที่ 7 ภายใต้ภาวะวิกฤตเศรษฐกิจและการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2) การปฏิรูปถูกขับเคลื่อนด้วยแรงจูงใจทางการเมืองเป็นสำคัญ เพื่อรวมศูนย์อำนาจและใช้คณะสงฆ์เป็นกลไกสร้างรัฐชาติสมัยใหม่ ส่งผลให้โครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์เปลี่ยนจากระบบกระจายอำนาจสู่ระบบรวมศูนย์ภายใต้การกำกับของรัฐ และ 3) ปัจจัยแห่งความสำเร็จ ได้แก่ ภาวะผู้นำและวิสัยทัศน์ของพระมหากษัตริย์ ความต่อเนื่องของการปฏิรูปตลอด 4 รัชกาล และการผสานแกนหลักทางพระพุทธศาสนากับองค์ความรู้สมัยใหม่ อันเป็นรากฐานสำคัญของระบบการศึกษาแห่งชาติและการพัฒนาสถาบัน อุดมศึกษาสงฆ์ที่มีบทบาทต่อการศึกษาไทยมาจนถึงปัจจุบัน