พุทธธรรมกับการยอมรับความเปลี่ยนแปลง: แนวทางเสริมพลังจิตใจผู้สูงอายุตอนต้นในสังคมสูงวัย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และสังเคราะห์กรอบแนวคิดการบูรณาการหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะหลักไตรลักษณ์และสติปัฏฐาน 4 กับแนวคิดทางจิตวิทยาสมัยใหม่ ได้แก่ ทฤษฎีการยอมรับและการมุ่งมั่น และแนวคิดสติ เพื่อเสริมสร้างพลังจิตใจของผู้สูงอายุตอนต้นในบริบทของการเปลี่ยนผ่านสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ การศึกษานี้ใช้วิธีการวิเคราะห์เชิงเอกสารที่เกี่ยวข้อง จำนวน 30 รายการ (ปี พ.ศ. 2563-2568)
ผลการศึกษาพบว่า หลักไตรลักษณ์ มีความสอดคล้องกับแนวคิดสำคัญในทฤษฎีการยอมรับและการมุ่งมั่น กล่าวคือ อนิจจังสอดคล้องกับการยอมรับความไม่แน่นอนของชีวิต ทุกขังสะท้อนแนวคิดว่าการหลีกเลี่ยงประสบการณ์ก่อให้เกิดความทุกข์ และอนัตตาสอดคล้องกับแนวคิดการมองตนเองในฐานะบริบท ขณะที่สติปัฏฐาน 4 มีความสอดคล้องกับแนวคิดสติในจิตวิทยาสมัยใหม่ ได้แก่ กายานุปัสสนากับเทคนิคการสังเกตร่างกาย เวทนานุปัสสนากับการตระหนักรู้อารมณ์ จิตตานุปัสสนากับการตระหนักรู้ในกระบวนการคิด และธัมมานุปัสสนากับกระบวนการชี้ชัดค่านิยม จากการสังเคราะห์ดังกล่าว ผู้วิจัยเสนอกรอบแนวคิดบูรณาการ 3 มิติ ได้แก่ (1) มิติความเข้าใจ มุ่งพัฒนาความเข้าใจต่อธรรมชาติของการเปลี่ยนแปลงของชีวิต (2) มิติการปฏิบัติ เน้นการฝึกสติปัฏฐาน 4 อย่างเป็นระบบ และ (3) มิติการประยุกต์ใช้ มุ่งนำความรู้และทักษะไปใช้จัดการกับความท้าทายในชีวิตจริง โดยทั้งสามมิติมีความเชื่อมโยงและส่งเสริมกันอย่างต่อเนื่อง
Article Details
เอกสารอ้างอิง
กนกภรณ์ ทองคุ้ม, ปนิธิ ทวีเสถียร, และ พิมพาวรรณ บุยอินทร์. (2564). ปัจจัยที่มีผลต่อพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในจังหวัดเพชรบุรี. วารสารวิชาการพยาบาลและนวัตกรรมสุขภาพ, 1(2), 43-56.
กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2568). สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2567. กรมกิจการผู้สูงอายุ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์.
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. (2565). รายงานสถานการณ์สุขภาพจิตผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2565. กระทรวงสาธารณสุข.
จันทิกา ลิ่มพงศธร. (2565). ประสบการณ์การยอมรับตนเองของผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต] จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
จุฑารัตน์ แสงทอง. (2566). บทบาทของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในการดูแลสุขภาพจิตผู้สูงอายุ. วารสารสุขภาพและสิ่งแวดล้อมศึกษา, 8(3), 118-126.
ปุณยนุช คงเสน่ห์ และ จิราพร เกศพิชญวัฒนา. (2558). ผลของโปรแกรมการเจริญสติต่ออาการปวดเข่าในผู้สูงอายุที่มีภาวะข้อเข่าเสื่อม. วารสารการวิจัยทางการพยาบาล นวัตกรรม และสุขภาพ, 27(3), 101-111.
พระครูวินัยธรจิรภัทรส์ จิตฺตโสภโณ (มีทองแสน), และ พระมหาโกมล กมโล. (2568). กระบวนการส่งเสริมสุขภาวะผู้สูงอายุด้วยหลักวิปัสสนากรรมฐาน. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 11(3), 1080-1093.
พระชยานันทมุนี (ธรรมวัตร จรณธมฺโม), พระครูสังฆรักษ์พิทยา ญาณธโร, ฐิติพร สะสม, และ ชำนาญ เกิดช่อ. (2568). วิเคราะห์ขบวนการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมของผู้สูงอายุด้วยหลักสติปัฏฐาน 4 ในจังหวัดน่าน. วารสารพุทธนวัตกรรมและการจัดการ, 8(4), 15-29.
พระทิพยรส ตนฺติปาโล (ศรีสุข), วรภูริ มูลสิน, และ พระครูปริยัติปัญญาโสภณ. (2567). การประยุกต์ใช้หลักไตรสิกขาในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุขององค์การบริหารส่วนตำบลเกาะแก้ว อำเภอสำโรงทาบ จังหวัดสุรินทร์. วารสารวนัมฎองแหรกพุทธศาสตรปริทรรศน์, 11(1), 165-178.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2555). พุทธธรรม (พิมพ์ครั้งที่ 45). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยมหาจุฬา ลงกรณราชวิทยาลัย.
พระสุรเชษฐ์ อิทธิเตโช และ พระครูพิศาลสารบัณฑิต. (2565). การฝึกสติเพื่อแก้ปัญหาความเครียดในสังคมปัจจุบัน. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 7(1), 1081-1096.
ภัณฑิลา สังคหะ, พระครูวิรัต ธรรมโชติ, และ กันตภณ หนูทองแก้ว. (2561). การใช้หลักไตรลักษณ์ในการปรับตัวทางสังคมของผู้สูงอายุในเขตเทศบาลนครหาดใหญ่ อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา. วารสารนาคบุตรปริทรรศน์, 10(2), 177-187.
มูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทย. (2566). รายงานสถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2566.
วุฒิชัย อุทธาพงษ์, สิริวัฒน์ ศรีเครือดง, และ กมลาศ ภูวชนาธิพงศ์. (2566). การฝึกสติเพื่อการพัฒนาความยืดหยุ่นทางจิตใจในผู้สูงอายุ. วารสารจิตวิทยาพุทธศาสตร์ประยุกต์เพื่อสังคม, 9(2), 376-393.
สำนักวิชาการสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิต. (2563). เปลี่ยนร้ายกลายเป็นดี พลังสุขภาพจิต RQ: Resilience Quotient (พิมพ์ครั้งที่ 3). บียอนด์พับลิสชิ่ง.
อิทธิพงษ์ ทองศรีเกตุ, จิรวัฒน์ รักชาติ, และ สุรชัย ศรีนรจันทร์. (2568). การบริโภคของผู้สูงอายุในภาคเหนือ: บทบาทและการเปลี่ยนผ่านสู่พฤฒพลัง. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 37(1), 188-215.
อรอุมา แก้วเกิด, นันทนา ควรรสุ, ชิณกรณ์ แดนกาไสย, ศศกรณ์ อินทรชัยศรี, ศิริวรรณ สงจันทร์, รัตติยา ทองอ่อน, เนตรฤทัย ภูนากลม, และ วศินภัทร์ ปิยะพงศ์สกุล. (2567). ผลลัพธ์โปรแกรมส่งเสริมความผาสุกทางจิตวิญญาณตามแนวพุทธต่อคุณภาพชีวิตและระดับความพึงพอใจทางจิตวิญญาณของผู้ดูแลผู้สูงอายุตอนต้น. วารสารสิ่งแวดล้อมศึกษาการแพทย์และสุขภาพ, 9(1), 239-248.
Ardelt, M., & Ferrari, M. (2019). Effects of wisdom and religiosity on subjective well-being in old age and young adulthood: Exploring the pathways through mastery and purpose in life. International Journal of Aging and Human Development, 96(2), 159-188. https://doi.org/10.1177/0091415019836090
Baltes, P. B., & Smith, J. (2003). New frontiers in the future of aging: From successful aging of the young old to the dilemmas of the fourth age. Gerontology, 49(2), 123-135. https://doi.org/10.1159/000067946
Blackledge, J. T., & Hayes, S. C. (2023). Using acceptance and commitment training in the support of cancer patients. Psycho-Oncology, 32(5), 640-646. https://doi.org/10.1002/pon.6089
Carstensen, L. L. (2021). Socioemotional selectivity theory: The role of perceived endings in human motivation. The Gerontologist, 61(8), 1188-1196. https://doi.org/10.1093/geront/gnab116
Dahl, J. C., Plumb, J. C., Stewart, I., & Lundgren, T. (2024). The art and science of valuing in psychotherapy: Helping clients discover, explore, and commit to valued action using acceptance and commitment therapy. New Harbinger Publications.
Erikson, E. H., & Erikson, J. M. (1998). The life cycle completed (Rev. ed.). W. W. Norton & Company.
Farb, N. A., Anderson, A. K., Irving, J. A., & Segal, Z. V. (2023). Mindfulness interventions and emotion regulation. In J. J. Gross (Ed.), Handbook of emotion regulation (3rd ed., pp. 548-567). The Guilford Press.
Gillanders, D. T., et al. (2013). The development and initial validation of the cognitive fusion questionnaire. Behavior Therapy, 45(1), 83-101. https://doi.org/10.1016/j.beth.2013.09.001
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2023). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (3rd ed.). The Guilford Press.
Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2024). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865-878. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001
Krause, N. (1997). Religion, aging, and health: Current status and future prospects. The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 79(1), 3-14. https://doi.org/10.1093/geronb/52B.6.S291
