การวิจารณ์ในที่ทำงาน : การวิเคราะห์เชิงวัจนปฏิบัติศาสตร์สังคม

บทคัดย่อ

การวิจารณ์ถือเป็นวัจนกรรมคุกคามหน้าและอาจส่งผลให้เกิดความขัดแย้ง จึงทำให้การเอ่ยถ้อยคำวิจารณ์ผู้อื่นเป็นสิ่งที่ทำได้ค่อนข้างยาก โดยเฉพาะในบริบทของสังคมวัฒนธรรมไทยที่ยึดแนวคิดแบบความเป็นกลุ่มนิยม ชาวไทยมักให้ความสำคัญกับการหลีกเลี่ยงความขัดแย้ง จึงน่าสนใจหากชาวไทยจำเป็นต้องกล่าววิจารณ์ผู้อื่น งานวิจัยที่ผ่านมาพบว่าส่วนใหญ่เน้นศึกษาการวิจารณ์จากบริบทสังคมวัฒนธรรมตะวันตกทำให้ในบริบทสังคมวัฒนธรรมตะวันออกยังมีอยู่จำกัด งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์ (1) เพื่อศึกษาการเลือกใช้กลวิธีการวิจารณ์ในที่ทำงาน (2) ศึกษาการเลือกใช้กลวิธีการวิจารณ์กับรูปแบบสถานการณ์การสื่อสารระหว่างต่อหน้าและลับหลัง และ (3) ศึกษาการเลือกใช้กลวิธีการวิจารณ์กับปัจจัยสถานะเชิงความสัมพันธ์ระหว่างผู้วิจารณ์และผู้ถูกวิจารณ์ ข้อมูลที่นำมาวิเคราะห์ได้มาจากแบบสอบถามเติมเต็มผลัดสุดท้าย ซึ่งประกอบด้วยสถานการณ์สมมติ 4 ข้อ กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ที่ทำงานทั้งในหน่วยงานภาครัฐและบริษัทเอกชน จำนวน 60 คน ผู้วิจัยได้นำกรอบแนวคิดวัจนกรรม กลวิธีการวิจารณ์ และทฤษฎีความสุภาพ มาใช้เป็นแนวทางพื้นฐานในการวิเคราะห์ข้อมูล ผลการศึกษาพบว่ากลุ่มผู้บอกภาษาเลือกใช้กลวิธีหลัก 3 ประเภท ได้แก่ การเลือกไม่วิจารณ์ การวิจารณ์แบบตรง และการวิจารณ์แบบอ้อม โดยสถานการณ์ต่อหน้ามีแนวโน้มเลือกใช้กลวิธีการไม่วิจารณ์หรือการวิจารณ์แบบอ้อมมากกว่าสถานการณ์ลับหลัง ส่วนในด้านสถานะเชิงความสัมพันธ์พบว่าผู้วิจารณ์มีแนวโน้มเลือกใช้กลวิธีการวิจารณ์แบบตรงกับผู้ที่อาวุโสน้อยกว่า เช่น รุ่นน้อง ในขณะที่กับหัวหน้า รุ่นพี่ และเพื่อนร่วมรุ่น มักเลือกใช้กลวิธีการเลือกไม่วิจารณ์หรือกลวิธีการวิจารณ์แบบอ้อม นอกจากนี้ยังพบว่าบริบทการสนทนาที่เป็นทางการ การคำนึงถึงผลประโยชน์ในอนาคต และการมีผู้ที่มีตำแหน่งระดับสูงอยู่ด้วยเป็นปัจจัยที่ส่งผลให้ผู้พูดหลีกเลี่ยงการเอ่ยถ้อยคำวิจารณ์แบบตรง หรือเลือกใช้ถ้อยคำที่ช่วยลดระดับความรุนแรงของการสื่อเจตนาในการวิจารณ์มากขึ้นอีกด้วย ผลจากการศึกษานี้สามารถนำไปปรับใช้ในการสื่อสารเพื่อช่วยลดความขัดแย้งของคนในองค์กรและสังคมต่อไป