ปัญญาประดิษฐ์ในฐานะตัวเร่งการเปลี่ยนผ่านเชิงสถาบันของอุดมศึกษา

ณัฐวัชร จันทรโรธรณ์; ปิยลักษณ์ เพชรแอง; สุปัญญา จันทร์เพ็ญศรี; นวพร เอี่ยมธีระกุล

ผู้แต่ง

ณัฐวัชร จันทรโรธรณ์ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเอเชียอาคเนย์
ปิยลักษณ์ เพชรแอง มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ
สุปัญญา จันทร์เพ็ญศรี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ
นวพร เอี่ยมธีระกุล คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเอเชียอาคเนย์

คำสำคัญ:

ปัญญาประดิษฐ์, การเปลี่ยนผ่านเชิงสถาบัน, ความเหลื่อมล้ำเชิงอัลกอริทึม

บทคัดย่อ

บทความแนวคิดเชิงสังเคราะห์วิพากษ์ฉบับนี้ มุ่งวิเคราะห์ปรากฏการณ์การผนวกปัญญาประดิษฐ์ (AI) เข้าสู่ระบบอุดมศึกษาผ่านกรอบแนวคิดเชิงโครงสร้างวิพากษ์ (Structural– Critical AI Framework) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อชี้ให้เห็นว่า เทคโนโลยี AI มิได้ทำหน้าที่เพียงเครื่องมือเพิ่มประสิทธิภาพทางการศึกษา แต่เป็นตัวเร่งสำคัญที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนผ่านเชิงสถาบันอย่างซับซ้อนและมีนัยยะเชิงโครงสร้างที่ท้าทายจริยธรรมวิชาการ ผ่านการบูรณาการกรอบแนวคิดด้านการยอมรับเทคโนโลยี ทุนมนุษย์ และทฤษฎีความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัล เพื่อตีแผ่ภาวะความเหลื่อมล้ำเชิงอัลกอริทึม (Algorithmic Inequality) ที่แฝงเร้นอยู่ในระบบปฏิบัติการการศึกษา ผลการวิเคราะห์ พบว่า หากปราศจากกลไกกำกับดูแลที่เท่าทัน สถาบันอุดมศึกษาอาจตกอยู่ในภาวะการส่งสัญญาณเชิงสถาบัน (Institutional Signaling) ที่มุ่งเน้นเพียงภาพลักษณ์ความทันสมัยโดยปราศจากการปรับเปลี่ยนคุณภาพภายใน ผู้วิจัยจึงนำเสนอข้อเสนอแนะเชิงกลยุทธ์แบบประสานพลังใน 3 ระดับ ได้แก่ 1) ระดับนโยบายชาติในการส่งเสริมอธิปไตยทางปัญญาและแพลตฟอร์มการเรียนรู้ในบริบทไทย 2) ระดับสถาบันในการพัฒนากรอบธรรมาภิบาลเชิงอัลกอริทึม (Algorithmic Governance) ที่โปร่งใสและตรวจสอบอคติได้ และ 3) ระดับบุคคลในการเสริมสร้างสมรรถนะการรู้เท่าทัน AI เชิงวิพากษ์ (Critical AI Literacy) อย่างเป็นระบบ ซึ่งแนวทางดังกล่าวถือเป็นกุญแจสำคัญในการขับเคลื่อนการเปลี่ยนผ่านสู่มหาวิทยาลัยดิจิทัลที่ยั่งยืนบนฐานความเสมอภาคทางปัญญาและธรรมาภิบาลข้อมูลที่ให้ความสำคัญกับความเป็นมนุษย์เหนือกระแสความเร่งรีบเชิงประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม, และกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. (2566). แผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติเพื่อการพัฒนาประเทศไทย พ.ศ. 2565–2570 (รายงานประจำปี พ.ศ. 2566). กรุงเทพฯ: ผู้แต่ง.

จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. (2567). จุฬาฯ เปิดตัว Chula Genie แพลตฟอร์ม Generative AI สัญชาติไทย. สืบค้นเมื่อ 11 เมษายน 2569, จาก https://www.chula.ac.th

Akgun, S., & Greenhow, C. (2022). Artificial intelligence in education: Addressing ethical challenges in K – 12 settings. AI and Ethics, 2(3), 431–440. https://doi.org/10.1007/s43681-021-00096-7

Becker, G. S. (1964). Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education. University of Chicago Press.

Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.

Cengage Group. (2025). New Cengage Group data shows growing GenAI adoption in K12 & higher education. Retrieved April 11, 2026, from https://www.cengagegroup.com

Chiu, T. K. F., Xia, Q., Zhou, X., Chai, C. S., & Cheng, M. (2023). Systematic literature review on opportunities, challenges, and future research recommendations of artificial intelligence in education. Computers and Education: Artificial Intelligence, (4), 100118.

Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319–340.

Dixon – Woods, M., Agarwal, S., Jones, D., Young, B., & Sutton, A. (2006). Synthesising qualitative and quantitative evidence: A review of possible methods. Journal of Health Services Research & Policy, 10(1), 45–53.

EDUCAUSE. (2025). 2025 EDUCAUSE AI landscape study: Into the digital AI divide. EDUCAUSE. Retrieved April 11, 2026, from https://www.educause.edu

Foucault, M. (1991). Governmentality. In G. Burchell, C. Gordon, & P. Miller (Eds.), The Foucault effect: Studies in governmentality (pp. 87–104). University of Chicago Press.

Holmes, W., Bialik, M., Fadel, C., & Gray, A. (2024). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Computers & Education, (212), 104789.

Inside Higher Ed. (2024). How will AI influence higher ed in 2025?. Retrieved April 11, 2026, from https://www.insidehighered.com

Khosravi, H., Sadiq, S., & Amer – Yahia, S. (2023). Data management of AI – powered education technologies: Challenges and opportunities. Learning Letters, (1), Article 2. 1-11.

Microsoft Thailand. (2024). THAI Academy – AI in Education. Retrieved April 11, 2026, from https://www.microsoft.com/th-th

OECD. (2025). The potential impact of artificial intelligence on equity and inclusion in education. OECD Education Working Papers, No. 317. Paris: OECD Publishing.

Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). New York: Free Press.

Smith, D. P., Francis, N. J., & Jones, S. (2025). Generative AI in higher education: Balancing innovation and integrity. British Journal of Biomedical Science, (81), 14048.

Squirrel AI. (2025). Our flagship technology. Retrieved April 11, 2026, from https://www.squirrelai.com

Telenor Asia. (2025). Thailand most trusting of AI, according to Telenor Asia study. Retrieved April 11, 2026, from https://www.telenor.com/media/asia

U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. (2024). Artificial intelligence and the future of teaching and learning: Insights and recommendations. Retrieved April 11, 2026, from https://tech.ed.gov

University of South Carolina. (2024). Virtual reality brings new dimensions to USC learning environments. Retrieved April 11, 2026, from https://www.sc.edu

UNESCO. (2023). Artificial intelligence in education: Guidance for policy – makers. UNESCO Publishing. from https://unesdoc.unesco.org

Van Dijk, J. A. G. M. (2020). The digital divide. Polity Press.

Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425–478.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.

Weick, K. E. (1995). Sensemaking in organizations. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

World Economic Forum. (2024). The future of jobs report 2024. World Economic from. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2024/