การพัฒนานวัตกรชุมชนผ่านกระบวนการสุนทรียแสวงหา : กรณีผู้ประกอบการวิสาหกิจชุมชน

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนานวัตกรชุมชนของกลุ่มผู้ประกอบการวิสาหกิจชุมชนโดยใช้กระบวนการสุนทรียแสวงหา (Appreciative Inquiry: AI) กลุ่มตัวอย่างคือผู้ร่วมวิจัยจำนวน 12 คน จากตำบลหนองแสง อำเภอปากพลี จังหวัดนครนายก ซึ่งมีประสบการณ์ด้านการเกษตร การแปรรูปผลิตภัณฑ์ และงานหัตถกรรมยาวนานเฉลี่ย 10–30 ปี ดำเนินการวิจัยเชิงคุณภาพโดยใช้การสัมภาษณ์เชิงลึก การประชุมกลุ่มย่อย และการติดตามการปฏิบัติจริง

ผลการวิจัยพบว่ากระบวนการสุนทรียแสวงหาที่ประกอบด้วย 4 ขั้น คือ การค้นหา การสร้างฝัน การออกแบบ และการสานฝัน สามารถทำให้ผู้ร่วมวิจัยตระหนักถึงทุนมนุษย์ ทุนทรัพยากร และทุนวัฒนธรรมของชุมชน ร่วมกันกำหนดภาพอนาคต ออกแบบแนวทาง และลงมือปฏิบัติจริง ส่งผลให้เกิดการพัฒนาคุณลักษณะนวัตกรชุมชน 9 ประการ ได้แก่ กล้าคิดกล้าทำ คิดสร้างสรรค์นอกกรอบ สื่อสารเก่ง ขายของเป็น อดทนไม่ย่อท้อ มองปัญหาเป็นโอกาส พร้อมเรียนรู้สิ่งใหม่ ลงมือปฏิบัติได้ ถ่ายทอดเป็น และบริหารจัดการเป็น นอกจากนี้ยังทำให้เกิดระบบการสร้างนวัตกรรมในชุมชนที่มีลำดับขั้นตอนชัดเจน ตั้งแต่การสร้างแนวคิด การทดสอบต้นแบบ การนำร่อง ไปจนถึงการขยายผลและการเชื่อมโยงเครือข่ายสนับสนุน งานวิจัยนี้ก่อให้เกิดองค์ความรู้ใหม่ว่า “การสร้างนวัตกรชุมชนเกิดขึ้นผ่านการสร้างนวัตกรรม” กล่าวคือ การที่สมาชิกได้มี ส่วนร่วมลงมือปฏิบัติและสร้างนวัตกรรมจริง เป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้คุณลักษณะนวัตกรชุมชนก่อตัวขึ้นอย่างเป็นธรรมชาติและยั่งยืน อันเป็นการสร้างระบบนิเวศแห่งการเรียนรู้และนวัตกรรมที่ทำให้วิสาหกิจชุมชนสามารถเติบโตอย่างต่อเนื่องและขยายผลสู่พื้นที่อื่นได้ ในเชิงนโยบาย ผลการวิจัยเสนอให้ภาครัฐและเครือข่ายนำกระบวนการสุนทรียแสวงหาไปใช้พัฒนานวัตกรชุมชน เพื่อยกระดับศักยภาพและเสริมความเข้มแข็งของเศรษฐกิจฐานราก