ห้องสมุดกับปัญญาประดิษฐ์: การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขต
DOI:
https://doi.org/10.14456/jiskku.2026.15คำสำคัญ:
ปัญญาประดิษฐ์, ห้องสมุด, การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขต, บริการสารสนเทศ, ห้องสมุดอัจฉริยะบทคัดย่อ
วัตถุประสงค์: การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและสังเคราะห์องค์ความรู้เกี่ยวกับการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ในบริบทของห้องสมุดและสารสนเทศศาสตร์ รวมทั้งพัฒนากรอบแนวคิดเชิงบูรณาการสำหรับอธิบายความสัมพันธ์ของการนำปัญญาประดิษฐ์มาใช้ในระบบนิเวศห้องสมุดทั้งในระดับการปฏิบัติงาน ระดับวิชาชีพ และระดับยุทธศาสตร์ขององค์กร เพื่ออธิบายทิศทางการเปลี่ยนแปลงของห้องสมุดในยุคปัญญาประดิษฐ์
วิธีการศึกษา: การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเอกสารโดยใช้กระบวนการทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขตตามแนวทางการสังเคราะห์เชิงคุณภาพ โดยคัดเลือกบทความวิจัยและบทความวิชาการจากวารสาร Library Hi Tech News ที่ตีพิมพ์ระหว่างปี ค.ศ. 2021–2026 จำนวน 44 บทความ ซึ่งผ่านเกณฑ์การคัดเลือก และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการสังเคราะห์แก่นสาระหลัก เพื่อจัดกลุ่มประเด็นสำคัญและพัฒนากรอบแนวคิดเชิงบูรณาการ
ข้อค้นพบ: ผลการศึกษาพบว่าการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ในห้องสมุดสามารถจำแนกออกได้เป็น 4 มิติหลัก ได้แก่ การประยุกต์ใช้ในบริการและกระบวนการทำงาน บทบาทและทักษะของบรรณารักษ์ในยุคปัญญาประดิษฐ์ มุมมองเชิงกลยุทธ์และแนวคิดเกี่ยวกับอนาคตของห้องสมุด และการสำรวจเทคโนโลยีและเครื่องมือปัญญาประดิษฐ์เฉพาะทาง นอกจากนี้ ยังพบว่า กรอบแนวคิดเชิงบูรณาการประกอบด้วย 3 ระดับที่เชื่อมโยงกัน ได้แก่ ระดับยุทธศาสตร์ ระดับวิชาชีพ และระดับปฏิบัติการ
การประยุกต์ใช้จากการศึกษานี้: ผลการศึกษาสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการวางแผนและพัฒนานโยบายด้านปัญญาประดิษฐ์สำหรับห้องสมุด สถาบันการศึกษา และองค์กรสารสนเทศ ตลอดจนใช้สนับสนุนการพัฒนาทักษะบุคลากร การออกแบบบริการห้องสมุดอัจฉริยะ และการกำหนดยุทธศาสตร์การเปลี่ยนผ่านสู่ระบบนิเวศดิจิทัล นอกจากนี้ ยังสามารถใช้เป็นกรอบอ้างอิงสำหรับการวิจัยและการพัฒนานวัตกรรมด้านห้องสมุดและสารสนเทศศาสตร์ในอนาคต
Downloads
เอกสารอ้างอิง
Adewojo AA, Amzat OB, Abiola HS (2025), "AI-powered libraries: enhancing user experience and efficiency in Nigerian knowledge repositories". Library Hi Tech News, 42(2), 12–16. https://doi.org/10.1108/LHTN-08-2024-0142
Ali, M. Y., & Richardson, J. (2025). AI literacy guidelines and policies for academic libraries: A scoping review. IFLA Journal, 51(3), 588–599. https://doi.org/10.1177/03400352251321192
Ali, M. Y., Naeem, S. B., & Bhatti, R. (2021). Artificial intelligence (AI) in Pakistani university library services. Library Hi Tech News, 38(8), 12–15. https://doi.org/10.1108/LHTN-10-2021-0065
Arksey, H., & O'Malley, L. (2005). Scoping studies: Towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19–32. https://doi.org/10.1080/1364557032000119616
Ayinde, L., Ebiefung, R., & Oladokun, B. D. (2026a). Adoption of artificial intelligence in academic libraries: A systematic review of current practices, challenges, and research opportunities. The Journal of Academic Librarianship, 52(1), Article 103185. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2025.103185
Ayinde, L., Ebiefung, R., & Oladokun, B. D. (2026b). Agentic artificial intelligence in libraries: Implications for academic libraries and future research. Library Hi Tech News, 43(3), 52–55. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2026-0010
Bevara, R. V. K., Mannuru, N. R., Lund, B. D., Karedla, S. P., & Mannuru, A. (2025). Beyond ChatGPT: How DeepSeek R1 may transform academia and libraries? Library Hi Tech News, 42(4), 4–8. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2025-0024
Cox, A. (2026). Our place in the agentic AI loop: The value of information professional competencies. Library Hi Tech News, 43(2), 18–20. https://doi.org/10.1108/LHTN-07-2025-0132
Duncan, A. S. P. (2022). The intelligent academic library: Review of AI projects & potential for Caribbean libraries. Library Hi Tech News, 39(5), 12–15. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2022-0014
Frederick, D. E. (2023). ChatGPT: A viral data-driven disruption in the information environment. Library Hi Tech News, 40(3), 4–10. https://doi.org/10.1108/LHTN-04-2023-0063
Frederick, D. E. (2024). Prompt Engineering—A disruption in information seeking? Library Hi Tech News, 41(3), 1–7. https://doi.org/10.1108/LHTN-03-2024-0037
Garg, P., & Rao, K. S. (2024). Building AgriRef: An AI embedded virtual reference app for farmers. Library Hi Tech News, 41(2), 11–17. https://doi.org/10.1108/LHTN-02-2023-0025
Hossain, Z. (2025). School librarians developing AI literacy for an AI-driven future: Leveraging the AI Citizenship Framework with scope and sequence. Library Hi Tech News, 42(2), 17–21. https://doi.org/10.1108/LHTN-10-2024-0186
Jha, S. K. (2023). Application of artificial intelligence in libraries and information centers services: Prospects and challenges. Library Hi Tech News, 40(7), 1–5. https://doi.org/10.1108/LHTN-06-2023-0102
Kalbande D, Hemke D, Motewar N (2025), "Artificial intelligence and the five laws: a new vision for library science". Library Hi Tech News, 42(4), 1–3. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2025-0005
Kalbande, D. (2025). From reading to listening: Libraries in the era of AI read-aloud tools. Library Hi Tech News, 42(9), 6–9. https://doi.org/10.1108/LHTN-08-2025-0147
Khalid, A. (2025). Is it time to revisit LibQUAL for a new service dimension of artificial intelligence (AI): A forward-looking perspective. Library Hi Tech News, 42(7), 11–14. https://doi.org/10.1108/LHTN-03-2025-0054
Lund, B. (2023). The Prompt Engineering librarian. Library Hi Tech News, 40(8), 6–8. https://doi.org/10.1108/LHTN-10-2023-0189
Lund, B. (2025). Diffusion of innovations: Still a relevant theory for studying library technology in the age of AI? Library Hi Tech News, 42(4), 9–11. https://doi.org/10.1108/LHTN-12-2024-0209
Malakar, P., Manavalan, L., Jain, P., & Sarin, M. S. (2025). Embracing AI in libraries: A strategic approach for India’s evolving library landscape. Library Hi Tech News, 42(5), 15–18. https://doi.org/10.1108/LHTN-12-2024-0207
Mohammadzadeh, Z., Ausloos, M., & Saeidnia, H. R. (2023). ChatGPT: High-tech plagiarism awaits academic publishing green light. Non-fungible token (NFT) can be a way out. Library Hi Tech News, 40(7), 12–14. https://doi.org/10.1108/LHTN-04-2023-0067
Oladokun, B. D. (2026). Agentic AI and the future of library services. Library Hi Tech News, 43(3), 48–51. https://doi.org/10.1108/LHTN-11-2025-0199
Oladokun, B. D., & Umar, L. (2025). Artificial intelligence skills and competencies among librarians in 5IR libraries: Systematic review. Information Services & Use, 45(3–4), 201–214. https://doi.org/10.1177/18758789261418488
Oyelude, A. A. (2023). Much ado about ChatGPT: Libraries and librarians’ perspectives. Library Hi Tech News, 40(3), 15–17. https://doi.org/10.1108/LHTN-03-2023-0050
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., . . . Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, Article n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Panda, S., & Kaur, N. (2024). Revolutionizing language processing in libraries with SheetGPT: An integration of Google Sheet and ChatGPT plugin. Library Hi Tech News, 41(5), 8–10. https://doi.org/10.1108/LHTN-03-2023-0051
Rais, S., & Lokhande, S. (2026). Developing a library website using the Wix AI site generator. Library Hi Tech News, 43(2), 21–25. https://doi.org/10.1108/LHTN-10-2025-0182
Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). Free Press.
Saeidnia, H. R. (2026). Welcome to the Gemini era: Google DeepMind and the information industry. Library Hi Tech News, 43(1), 18–20. https://doi.org/10.1108/LHTN-12-2023-0214
Sanji, M., Behzadi, H., & Gomroki, G. (2022). Chatbot: An intelligent tool for libraries. Library Hi Tech News, 39(3), 17–20. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2021-0002
Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art & practice of the learning organization. Doubleday.
Subaveerapandiyan, A., Paladhi, M. M., & Maruthaveeran, V. (2024). Evaluating AI literacy proficiency among LIS researchers in ASEAN. Library Hi Tech News, 41(4), 6–8. https://doi.org/10.1108/LHTN-07-2023-0121
Thomas, J., & Harden, A. (2008). Methods for the thematic synthesis of qualitative research in systematic reviews. BMC Medical Research Methodology, 8, Article 45. https://doi.org/10.1186/1471-2288-8-45
Wibowo, M. P. (2025). Generative AI for library social media content creation and communication. Library Hi Tech News, 42(8), 8–11. https://doi.org/10.1108/LHTN-06-2025-0109
Xu, Y.-S., Yanti Idaya, A. M. K., & Kassim, M. S. S. (2025). AI-supported cataloger: A deep dive into intelligent document classification. Library Hi Tech News, 42(7), 15–20. https://doi.org/10.1108/LHTN-05-2025-0081
Xu, Y.-S., Mohd Khalid, Y. I. A., & Kassim, M. S. S. (2026). How are Malaysian academic libraries responding to the AI wave? An updated investigation. Library Hi Tech News, 43(1), 8–12. https://doi.org/10.1108/LHTN-11-2025-0196
Yates, W., VanDeusen, T., Schuman, S., & Prosser, E. (2025). Using AI personas in ChatGPT for online chat reference training. Library Hi Tech News, 42(7), 1–5. https://doi.org/10.1108/LHTN-08-2024-0137
