การศึกษาเครื่องดนตรีประกอบจังหวะจากอาหรับ สู่การแสดงลิเกฮูลู: รำมะนา

บทคัดย่อ

 บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาต้นกำเนิดเครื่องดนตรีรำมะนากับความเชื่อมโยงสู่การแสดงลิเกฮูลู 2) ศึกษาบทบาทหน้าที่ของเครื่องดนตรีรำมะนาและวิเคราะห์จังหวะของเครื่องดนตรีรำมะนาที่ใช้ประกอบการแสดงลิเกฮูลู และ 3) ศึกษาการคงอยู่และความคลี่คลายเปลี่ยนแปลงของเครื่องดนตรีรำมะนาในการประกอบการแสดง
ลิเกฮูลู เป็นวิจัยการศึกษาเชิงประวัติศาสตร์และการวิจัยทางมานุษยดุริยางควิทยา เก็บรวบรวมข้อมูลเอกสารและข้อมูลภาคสนามด้วยแบบสำรวจ แบบสังเกต และการสัมภาษณ์เชิงลึก คัดเลือกกลุ่มผู้ให้ข้อมูลแบบเจาะจง จากคณะลิเกฮูลูในจังหวัดปัตตานีที่มีเครือข่ายสัมพันธ์กับหน่วยงานราชการอย่างต่อเนื่อง จำนวน 3 คณะ มีความหลากหลายของช่วงวัยและเป็นคณะลิเกฮูลูที่รู้จักอย่างแพร่หลายในจังหวัดปัตตานี วิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหาและนำเสนอผลการวิจัยเชิงบรรยาย
ผลการวิจัยพบว่า 1) ต้นกำเนิดเครื่องรำมะนามีความเชื่อมโยงสู่การแสดงลิเกฮูลูว่ามีต้นกำเนิดมาจากดินแดนตะวันออกกลาง กลองชนิดนี้เรียกว่า เฟรมดรัม (Frame drum) พบทุกภูมิภาคของโลก แพร่กระจายมายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ผ่านเส้นทางการค้าทางทะเลของเหล่าพ่อค้าชาวอาหรับและชาวเปอร์เซีย ช่วงเวลาคาบเกี่ยวในสมัยอาณาจักรทวารวดีและอาณาจักรศรีวิชัย และแพร่มายังเกาะสุมาตรา เกาะชวา และแหลมมลายู
จากหลักฐานรำมะนาพบในวัฒนธรรมมุสลิมหลายประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจังหวัดในภาคใต้ตอนล่างของประเทศไทยมาจนถึงปัจจุบัน 2) บทบาทหน้าที่ของเครื่องดนตรีรำมะนาและวิเคราะห์จังหวะของเครื่องดนตรีรำมะนาที่ใช้ประกอบการแสดงลิเกฮูลูพบว่า มีบทบาทหน้าที่สำคัญ 3 ประการ คือ 1) บทบาทหน้าที่ทางดนตรี 2) บทบาทหน้าที่ในสังคม และ 3) บทบาทหน้าที่ในเชิงสัญลักษณ์ และการวิเคราะห์จังหวะของเครื่องดนตรีรำมะนาที่ใช้ประกอบลิเกฮูลูพบว่ามีรูปแบบอัตราจังหวะ 4/4 ความเร็วจังหวะประมาณ 40-100 ครั้งต่อนาที จังหวะรำมะนาประกอบการแสดงลิเกฮูลู มี 4 จังหวะ คือ 1) จังหวะ
สโลว์ 2) จังหวะแมมโบ้ 3) จังหวะรองเง็ง และ 4) จังหวะนาฏศิลป์อินเดีย 3) การคงอยู่ของเครื่องดนตรีรำมะนาพบว่า มี 2 ประการสำคัญ คือ 1) เครื่องดนตรีรำมะนาประกอบ
การละเล่นและการแสดงพื้นบ้าน และ 2) เครื่องดนตรีรำมะนาประกอบการแสดงลิเกฮูลู และความคลี่คลายเปลี่ยนแปลงของเครื่องดนตรีรำมะนามีปัจจัยสำคัญอยู่ 3 ประการ คือ 1) ยุคสมัย 2) สภาพสังคม และ 3) สภาพแวดล้อม ซึ่งรำมะนาอาจเป็นสัญญะของ
การหลอมสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวภายใต้ความเป็น พหุวัฒนธรรมของกลุ่มวัฒนธรรมมุสลิมภาคใต้สืบไป