การปรับตัวของสถาบันการศึกษาในการจัดการทรัพย์สินทางปัญญา สำหรับการเรียนออนไลน์

บทคัดย่อ

บทความนี้วิเคราะห์ความท้าทายของกฎหมายลิขสิทธิ์ในยุคการศึกษาออนไลน์ โดยเปรียบเทียบกลไกสำคัญสามรูปแบบ ได้แก่ Fair Use ของสหรัฐอเมริกา, Fair Dealing ของสหราชอาณาจักร และ The Two-step Test ของไทย เพื่อหาจุดสมดุลระหว่างการคุ้มครองสิทธิของผู้สร้างสรรค์กับการเข้าถึงองค์ความรู้ในโลกดิจิทัล. Fair Use ของสหรัฐฯ โดดเด่นด้วยความยืดหยุ่นผ่านหลักเกณฑ์ 4 ประการ (Four-Factor Test) ซึ่งเปิดโอกาสให้ศาลตีความตามบริบทของเทคโนโลยีที่เปลี่ยนไปได้ทันท่วงที ในขณะที่ Fair Dealing ของสหราชอาณาจักรใช้ระบบรายการข้อยกเว้นที่เฉพาะเจาะจง (Enumerated Exceptions) แม้จะมีความชัดเจนทางปฏิบัติต่อครูและนักเรียนสูง แต่อาจขาดความคล่องตัวเมื่อต้องเผชิญกับนวัตกรรมการเรียนรูปแบบใหม่ สำหรับประเทศไทย มาตรา 32 แห่ง พ.ร.บ. ลิขสิทธิ์ฯ ได้วางรากฐานผ่าน The Two-step Test คือการใช้งานต้องไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติและไม่กระทบสิทธิเจ้าของเกินสมควร อย่างไรก็ตาม วิกฤต COVID-19 ได้เผยให้เห็นว่ากลไกที่มีอยู่อาจไม่เพียงพอต่อการเรียนออนไลน์ในระดับสากล เช่น ปัญหาการบันทึกวิดีโอการสอนข้ามแพลตฟอร์ม หรือการเข้าถึงทรัพยากรห้องสมุดดิจิทัลที่ยังมีความคลุมเครือทางกฎหมาย จากการศึกษาเปรียบเทียบ พบว่าแนวทางของไทยจำเป็นต้องได้รับการปรับปรุงให้มีความชัดเจนเทียบเท่าระดับสากล โดยเฉพาะการรับรองข้อยกเว้นใน "สภาพแวดล้อมดิจิทัล" ที่ชัดเจนยิ่งขึ้น ผลการวิเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า ประสิทธิผลของการสร้างดุลยภาพในภูมิทัศน์การศึกษาใหม่นี้ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเข้มงวดของบทลงโทษ แต่ขึ้นอยู่กับความสามารถของกฎหมายในการปรับตัวตามพฤติกรรมการใช้เทคโนโลยี เพื่อให้การเข้าถึงทรัพยากรดิจิทัลเป็นไปอย่างเป็นธรรมโดยไม่ทำลายแรงจูงใจในการสร้างสรรค์งานต้นฉบับ