แรงงานเสี่ยงใน “โรงงานสังคม”: การขูดรีดและการตอบโต้ของแรงงานแพลตฟอร์มส่งอาหารในเมืองอุตสาหกรรม
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้นำแนวคิดโรงงานสังคม (social factory) ของ Mario Tronti มาทำความเข้าใจงานและชีวิตของแรงงานแพลตฟอร์มส่งอาหาร (ไรเดอร์) ในเมืองอุตสาหกรรม โดยตั้งคำถามว่า เมืองอุตสาหกรรมในฐานะโรงงานสังคมก่อรูปขึ้นอย่างไร ไรเดอร์สร้างมูลค่าและถูกขูดรีดผ่านกระบวนการสกัดมูลค่าส่วนเกินอย่างไร และไรเดอร์ตอบโต้ต่อความสัมพันธ์เชิงอำนาจนี้อย่างไร บทความมีที่มาจากการวิจัยเชิงปฏิบัติการร่วมกับการเก็บข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ ได้แก่ แบบสอบถามไรเดอร์ 65 ราย การสัมภาษณ์เชิงลึกไรเดอร์ 12 ราย และนักสหภาพแรงงาน 2 ราย รวมทั้งการสังเกตการณ์ทั้งแบบมีและไม่มีส่วนร่วมในชีวิตประจำวันของไรเดอร์ในพื้นที่ตำบลบ่อวิน จังหวัดชลบุรี ระหว่างเดือนกันยายน 2567 ถึงมีนาคม 2568 บทความแสดงให้เห็นว่า ไรเดอร์เป็นกรณีตัวอย่างที่ชัดเจนของ “แรงงานเสี่ยงในโรงงานสังคม” กล่าวคือ เป็นแรงงานที่ตกอยู่ภายใต้เงื่อนไขการจ้างงานที่ไม่มั่นคง ต้องแบกรับความเสี่ยงที่ทุนผลักภาระมาให้ และเป็นผู้สร้างมูลค่าภายในวงจรการผลิต–การกระจาย–การแลกเปลี่ยน–การบริโภค ภายใต้ระบบทุนนิยมร่วมสมัยที่ตรรกะและความสัมพันธ์ทางการผลิตแบบโรงงานได้แผ่ขยายออกไปครอบงำทั้งสังคม ดังนั้นบทความจึงเสนอให้ “รายได้พื้นฐานถ้วนหน้า” เป็นวาระทางนโยบายในฐานะกลไกกระจายความมั่งคั่งและลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม เพื่อคุ้มครองแรงงานเสี่ยงอย่างไรเดอร์ และแรงงานเสี่ยงกลุ่มอื่น ๆ
Downloads
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
Angeles, L., & Sunanta, S. (2009). Demanding daughter duty: Gender, community, village transformation, and transnational marriages in Northeast Thailand. Critical Asian Studies, 41(4), 549–574. https://doi.org/10.1080/14672710903328075
Braverman, H. (1974). Labor and monopoly capital: The degradation of work in the twentieth century. Monthly Review Press.
Chaiwat, T., Muttaklin, K., & Khunkonlakarn, K. (2022). The project drives policy proposals on the quality of life of platform workers (Research report). [in Thai]. Faculty of Economics, Chulalongkorn University.
Fortunati, L. (1995). The arcane of reproduction: Housework, prostitution, labor and capital. Autonomedia.
Gandini, A. (2019). Labour process theory and the gig economy. Human Relations, 72(6), 1039–1056. https://doi.org/10.1177/0018726718790002
Glassman, J. (2004). Thailand at the margins: Internationalization of the state and the transformation of labour. Oxford University Press.
Harvey, D. (1989). The condition of postmodernity: An enquiry into the origins of cultural change. Blackwell.
Kellogg, K. C., Valentine, M. A., & Christin, A. (2020). Algorithms at work: The new contested terrain of control. Academy of Management Annals, 14(1), 366–410. https://doi.org/10.5465/annals.2018.0174
Kanjanakun, S. (2025, November 30). “What is UBI?”—Universal basic income may become reality as AI and automation render money less meaningful. [in Thai]. ThaiPublica. https://thaipublica.org/2025/11/sunisa-55-universal-basic-income/
Kelly, J. (1998). Rethinking industrial relations: Mobilization, collectivism and long waves. Routledge.
Kitirianglarp, K. (2017a). Lesson 1: The birth of Autonomia and the Marxist theory of Mario Tronti. [in Thai]. In Autonomia: Cognitive capitalism, immaterial labor, and the revolution of the common (pp. 26–69). Illumination.
Kitirianglarp, K. (2017b). Lesson 3: From “the womb as a means of production” to the rise of the service sector in capitalism: Reproduction of housework and women in autonomist Marxist theory. [in Thai]. In Autonomia: Cognitive capitalism, immaterial labor, and the revolution of the common (pp. 116–161). Illumination.
Luekitinan, W. (2021). Quality of life and work condition of sub-contract workers at industrial estate in the Eastern Region. [in Thai]. Social Science Journal of Prachachuen Research Network, 3(3), 15–31.
Marcuse, H. (1964). One-dimensional man: Studies in the ideology of advanced industrial society. Beacon Press.
Marx, K. (n.d.). Capital (Vol. 1). Progress Publishers.
Marx, K. (1976). Capital: A critique of political economy (Vol. 1). Penguin Books.
Munck, R. (2013). The precariat: A view from the South. Third World Quarterly, 34(5), 747–762. https://doi.org/10.1080/01436597.2013.800751
Rigg, J., & Salamanca, A. (2011). Connecting lives, living and locations: Mobility and spatial signatures in Northeast Thailand, 1982–2009. Critical Asian Studies, 43(4), 551–575. https://doi.org/10.1080/14672715.2011.623516
Standing, G. (2011). The precariat: The new dangerous class. Bloomsbury Academic.
Taotawin, P., & Turarak, W. (2023). Accident, health and occupational risk insurance of motorcycle food couriers in platform-based delivery services. [in Thai]. Journal of Anthropology, Sirindhorn Anthropology Centre (JASAC), 6(2), 129–178.
Teerakowitkajorn, K. (2019). Masculinized labor activism and geographies of household reproduction in Thailand’s “Detroit” (Doctoral dissertation, Syracuse University).
Teerakowitkajorn, K., & Tularak, W. (2020). New forms of platform mediated work for on-demand food delivery. [in Thai]. Friedrich Ebert Foundation & Just Economy and Labor Institute.
Thammaboosadee, S. (2013). The precariat: Marginal people in the center of neoliberal capitalism. [in Thai]. Journal of Social Sciences, 43(2), Article 8.
Tronti, M. (2019a). Workers and capital (D. Broder, Trans.). Verso.
Tronti, M. (2019b). Factory and society. In D. Broder (Trans.), Workers and capital (pp. 56–84). Verso.
Tronti, M. (2019c). The strategy of refusal. In D. Broder (Trans.), Workers and capital (pp. 335–362). Verso.
Veen, A., Barratt, T., & Goods, C. (2019). Platform-capital’s “app-etite” for control: A labour process analysis of food-delivery work in Australia. Work, Employment and Society, 34(3), 388–406. https://doi.org/10.1177/0950017019836911
Wantanasombat, A., & Pitaktharnin, A. (2021). Rider-hero-shackles: Working conditions and social security of food delivery workers on platform economy in the situation of COVID-19 epidemic (Research report). [in Thai]. Institute of Asian Studies, Chulalongkorn University.
