การก้าวข้ามระบบเงินประกันความสมดุลระหว่างการควบคุมอาชญากรรมและการคุ้มครองสิทธิในกระบวนการปล่อยชั่วคราว

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวคิด หลักการ และปัญหาของระบบการปล่อยตัวชั่วคราวในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา โดยมุ่งวิเคราะห์ผลกระทบของระบบเงินประกันที่มีต่อสิทธิและเสรีภาพของผู้ต้องหาหรือจำเลย ตลอดจนศึกษาความสมดุลระหว่างการควบคุมอาชญากรรมกับการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนภายใต้แนวคิดการควบคุมอาชญากรรม (Crime Control Model) และแนวคิดกระบวนการที่ถูกต้องตามกฎหมาย (Due Process Model) ของ Herbert L. Packer

จากการศึกษาพบว่า แม้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 29 วรรคสองและประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 107 จะรับรองสิทธิผู้ต้องหาหรือจำเลยในคดีอาญาว่าไม่มีความผิด จนกว่าจะมีคำพิพากษาคดีอันถึงที่สุด มีสิทธิที่จะได้รับการปล่อยชั่วคราวและสันนิษฐานไว้ก่อนว่าบริสุทธิ์ เป็นหลักการยกประโยชน์ให้จำเลย แต่ในทางปฏิบัติระบบการปล่อยชั่วคราวของไทยยังคงให้ความสำคัญกับหลักทรัพย์หรือเงินประกันเป็นหลัก ส่งผลให้เกิดความเหลื่อมล้ำไม่เท่าเทียมกันในสังคมในการเข้าถึงสิทธิ โดยเฉพาะผู้ต้องหาหรือจำเลยที่มีฐานะทางเศรษฐกิจต่ำหรือเป็นคนยากจน อาจต้องถูกควบคุมตัวระหว่างการพิจารณาคดี แม้ยังไม่มีคำพิพากษาอันถึงที่สุด นอกจากนี้ยังส่งผลกระทบต่อศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และปัญหานักโทษล้นคุก เกิดวิกฤตความแออัดในเรือนจำ

เมื่อเปรียบเทียบกับต่างประเทศ โดยเฉพาะประเทศสหรัฐอเมริกาในบางรัฐ เช่น รัฐแคลิฟอร์เนีย พบว่ามีแนวโน้มปรับเปลี่ยนจากระบบเงินประกันไปสู่ระบบประเมินความเสี่ยงก่อนการพิจารณาคดี (Pretrial Risk Assessment) โดยพิจารณาจากความเสี่ยงในการหลบหนี การยุ่งเหยิงพยานหลักฐาน และความปลอดภัยของสังคม มากกว่าการวางหลักประกัน อันเป็นแนวทางที่ช่วยลดความเหลื่อมล้ำและสอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน

บทความวิชาการนี้ต้องการเสนอให้ประเทศไทยควรพัฒนาระบบประเมินความเสี่ยงที่มีมาตรฐาน โปร่งใส และตรวจสอบได้ เพื่อมาใช้ประกอบการพิจารณาปล่อยชั่วคราวแทนการพึ่งพาหลักทรัพย์เพียงอย่างเดียว รวมถึงควรส่งเสริมมาตรการทางเลือกแทนการคุมขังหรือการจำคุก เพื่อให้เกิดความสมดุลระหว่างการคุ้มครองสังคมและการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของบุคคล อันจะนำไปสู่กระบวนการยุติธรรมทางอาญาที่มีความเป็นธรรมและสอดคล้องกับหลักนิติธรรมมากยิ่งขึ้น