การจัดการอัตลักษณ์ชุมชนบนฐานการมีส่วนร่วมเพื่อสร้างสรรค์การท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมพื้นที่ศึกษาทะเลบัวแดง อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ในการจัดการอัตลักษณ์ชุมชนสู่ผลิตภัณฑ์การท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม พื้นที่ศึกษาทะเลบัวแดง อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี มีโดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพควบคู่กับการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) โดยเก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลหลัก จำนวน 55 คน จาก 5 กลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ กลุ่มผู้นำและแกนนำชุมชน กลุ่มผู้ประกอบการท่องเที่ยว กลุ่มผู้นำท้องถิ่นและเจ้าหน้าที่ภาครัฐ ตัวแทนนักท่องเที่ยวและเครือข่ายภาคส่วนอื่น ๆ โดยใช้การเลือกแบบเจาะจงบนเกณฑ์ 3 ประการ คือ มีบทบาทโดยตรงต่อการจัดการการท่องเที่ยวในพื้นที่ทะเลบัวแดง (2) มีความรู้และประสบการณ์ในประเด็นที่ศึกษาไม่น้อยกว่า 5 ปี และ (3) ยินยอมเข้าร่วมกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่อง ผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม การสังเกตแบบมีส่วนร่วม และเวทีปฏิบัติการร่วมกันหลายรอบ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาเชิงคุณภาพและการวิเคราะห์เชิงประเด็น และตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยเทคนิคสามเส้าใน 3 มิติ
ผลการวิจัยพบว่า ชุมชนทะเลบัวแดงมีอัตลักษณ์ชุมชนใน 3 มิติที่เชื่อมโยงกัน ได้แก่ มิติทรัพยากรธรรมชาติหนองหาน มิติทุนวัฒนธรรมและความเชื่อตำนานผาแดง - นางไอ่ และมิติภูมิปัญญาวิถีชีวิตประมงพื้นบ้าน ชุมชนสามารถแปลงอัตลักษณ์ดังกล่าวสู่ผลิตภัณฑ์การท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมได้ 4 ประเภท ได้แก่ เส้นทางท่องเที่ยวเชิงนิเวศ กิจกรรมเชิงวัฒนธรรม ผลิตภัณฑ์ภูมิปัญญา และโฮมสเตย์มาตรฐานชุมชน โดยไม่มีไม่การลดทอนคุณค่าดั้งเดิมของท้องถิ่น นอกจากนี้ระดับการมีส่วนร่วมของชุมชนพัฒนาขึ้นจากระดับการรับรู้สู่ระดับการตัดสินใจและการประเมินผลร่วมกันครบทั้ง 4 มิติของการมีส่วนร่วม คือ การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ การมีส่วนร่วมในการดำเนินการ การมีส่วนร่วมในการรับผลประโยชน์ และการมีส่วนร่วมในการประเมินผล โดยมีหลักฐานรูปธรรมจากการจัดตั้งคณะทำงานการท่องเที่ยวชุมชน การร่างกติกาชุมชนบนฐานความเชื่อดั้งเดิม และการพัฒนาระบบการแบ่งปันผลประโยชน์ที่โปร่งใส พร้อมกันนี้เกิดเครือข่ายความร่วมมือระหว่างชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และสถาบันการศึกษา โดยผลิตภัณฑ์และกลไกการจัดการที่พัฒนาขึ้นได้รับการบรรจุเข้าสู่แผนพัฒนาท้องถิ่นอย่างเป็นรูปธรรม งานวิจัยจึงเสนอให้ยกระดับกลไกการจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชนให้เชื่อมโยงกับแผนพัฒนาท้องถิ่นและนโยบายระดับจังหวัดอย่างชัดเจน โดยใช้ทุนวัฒนธรรมและความเชื่อเป็นฐานในการออกแบบกติกาชุมชนร่วมสมัย และส่งเสริมบทบาทของมหาวิทยาลัยในฐานะคู่ร่วมพัฒนาทั้งในมิติองค์ความรู้และกระบวนการ
Downloads
Article Details
รูปแบบการอ้างอิง
ประเภทบทความ
บทความวิจัย (Research Articles)
หมวดหมู่
Copyright & License
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารการบริหารการปกครองและนวัตกรรมท้องถิ่น
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กรมการท่องเที่ยว. (2564). รายงานสถานการณ์การท่องเที่ยวโดยชุมชนในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กรมการท่องเที่ยว.
จันทรา พิชิตกุล. (2564). การบริหารจัดการการท่องเที่ยวเชิงนิเวศในพื้นที่ชุ่มน้ำภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. วารสารการพัฒนาท้องถิ่น, 15(2), 45–68.
ณัฐกานต์ วิสุทธิ์กาญจน์. (2564). รูปแบบการมีส่วนร่วมของประชาชนในการจัดการการท่องเที่ยวเชิงชุมชน. วารสารรัฐประศาสนศาสตร์ร่วมสมัย, 22(1), 89–112.
ธนกร ภู่วัฒนา. (2560). วัฒนธรรมเชิงพาณิชย์กับการเปลี่ยนแปลงอัตลักษณ์ชุมชนท่องเที่ยว. วารสารสังคมศาสตร์เพื่อการพัฒนา, 9(1), 33–52.
นที กาญจนวัฒน์. (2562). การท่องเที่ยวกับการพัฒนาท้องถิ่น: มุมมองทางรัฐประศาสนศาสตร์. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยรัฐศาสตร์.
ประวิทย์ ชัยมงคล. (2561). อัตลักษณ์ชุมชนกับการพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชน. วารสารสังคมและการพัฒนา, 20(3), 101–125.
พรพิมล จิตประเสริฐ. (2563). การมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการทุนวัฒนธรรมเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, 11(4), 55–78.
วนิดา อ่อนละมัย. (2562). รูปแบบกิจกรรมการท่องเที่ยวอย่างมีความรับผิดชอบเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน ชุมชนบ้านศรีฐาน จังหวัดขอนแก่น [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีปทุม วิทยาเขตขอนแก่น]
ศิริพร ดำรงธรรม. (2563). การท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมในประเทศไทย: แนวโน้มและความท้าทาย. วารสารสิ่งแวดล้อมและนโยบายสาธารณะ, 9(1), 23–40.
ศุภชัย ภาคีพร. (2562). การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมกับการพัฒนาชุมชน. เชียงใหม่: ศูนย์วิจัยและพัฒนาท้องถิ่น.
สมหมาย มงคลศรี. (2563). ผลกระทบจากการท่องเที่ยวเชิงมวลชนต่อชุมชนชนบท. วารสารบริหารรัฐกิจ, 18(2), 67–90.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2565). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.
สุรพงษ์ แสงเรณู และคณะ. (2569). การจัดการอัตลักษณ์ชุมชนบนฐานการมีส่วนร่วมเพื่อสร้างสรรค์การท่องเที่ยวโดยชุมชนที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม พื้นที่ศึกษาทะเลบัวแดง อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์. สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.).
Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Cohen, J. M., & Uphoff, N. T. (1981). Rural development participation: Concepts and measures for project design, implementation, and evaluation. Cornell University.
Cornwall, A., & Jewkes, R. (1995). What is participatory research? Social Science & Medicine, 41(12), 1667–1676.
Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Fals-Borda, O., & Rahman, M. A. (Eds.). (1991). Action and knowledge: Breaking the monopoly with participatory action research. Intermediate Technology Publications.
Frederickson, H. G. (1997). The spirit of public administration. Jossey-Bass.
Hall, S., & du Gay, P. (Eds.). (1996). Questions of cultural identity. SAGE Publications.
Kemmis, S., & McTaggart, R. (2005). Participatory action research: Communicative action and the public sphere. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), The SAGE handbook of qualitative research (3rd ed., pp. 559–603). SAGE Publications.
Kooiman, J. (2003). Governing as governance. SAGE Publications.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Littlejohn, S. W., & Foss, K. A. (2008). Theories of human communication (9th ed.). Thomson Wadsworth.
Osborne, S. P. (2010). The new public governance? Emerging perspectives on the theory and practice of public governance. Routledge.
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.
Pretty, J. N. (1995). Participatory learning for sustainable agriculture. World Development, 23(8), 1247–1263.
Reason, P., & Bradbury, H. (Eds.). (2008). The SAGE handbook of action research: Participative inquiry and practice (2nd ed.). SAGE Publications.
Tosun, C. (2000). Limits to community participation in the tourism development process in developing countries. Tourism Management, 21(6), 613–633.
