การจัดการทรัพยากรน้ำเชิงบูรณาการกับความท้าทายจากการบุกรุกพื้นที่ชลประทาน:บทเรียนจากลุ่มน้ำปากพนังสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อความยั่งยืน DOI:

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อวิเคราะห์ประสิทธิภาพของกฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการจัดการทรัพยากรน้ำและผลกระทบจากการบุกรุกพื้นที่ชลประทานในลุ่มน้ำปากพนัง 2) เพื่อพัฒนารูปแบบการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำเชิงบูรณาการด้วยเทคโนโลยีดิจิทัลและกระบวนการมีส่วนร่วม 3) เพื่อประเมินความเหมาะสมและความเป็นไปได้ในการนำรูปแบบการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในลุ่มน้ำปากพนังที่พัฒนาขึ้นไปใช้อย่างยั่งยืน เป็นวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methodology) โดยแบ่งกระบวนการศึกษาออกเป็น 5 ขั้นตอนหลัก ได้แก่ การทบทวนวรรณกรรม การวิเคราะห์กฎหมายและนโยบาย การศึกษาผลกระทบจากการบุกรุกพื้นที่ การพัฒนารูปแบบด้วยเทคนิคเดลฟาย และการประเมินความเหมาะสมของรูปแบบการบริหารจัดการน้ำ ผลการวิจัยพบว่า 1) ลุ่มน้ำปากพนังเป็นระบบนิเวศที่สำคัญทางเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อม แต่ประสบปัญหาการบุกรุกพื้นที่ชลประทาน การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการใช้ที่ดินไม่เหมาะสม ซึ่งทำให้เกิดปัญหาน้ำเค็มรุก น้ำท่วมและภัยแล้งซ้ำซาก 2) ควรมีการบังคับใช้กฎหมายที่มุ่งเน้นการมีส่วนร่วมของประชาชนในระดับพื้นที่ และการสร้างระบบข้อมูลกลาง รวมทั้งกำหนดนโยบายการจัดการน้ำของไทยอย่างเหมาะสม โดยสามารถเชื่อมโยงกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน จะช่วยลดความขัดแย้งและเพิ่มประสิทธิภาพในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำเชิงบูรณาการอย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น 3) การพัฒนารูปแบบการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืนได้ข้อสรุป 8 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ (1) การวางแผนเชิงกลยุทธ์และระบบลุ่มน้ำเดียว (2) การมีส่วนร่วมของชุมชน (3) การจัดการน้ำแบบบูรณาการ (4) การบริหารตามบริบทพื้นที่ (5) การใช้เทคโนโลยีและข้อมูลวิทยาศาสตร์ (6) ภาวะผู้นำเชิงรุก (7) การจัดการเชิงพฤติกรรมและจิตวิทยาสังคม (8) นโยบายและกฎหมายเพื่อความยั่งยืน รูปแบบนี้เน้นการใช้ข้อมูลจริง การมีส่วนร่วมและการประเมินผลแบบต่อเนื่อง เพื่อสร้างระบบบริหารจัดการน้ำที่โปร่งใส ยืดหยุ่นและตรวจสอบได้ การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในลุ่มน้ำปากพนังควรขับเคลื่อนด้วยการบูรณาการระหว่างภาครัฐ เอกชนและชุมชน บนฐานข้อมูลเดียวกันโดยใช้เทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อคาดการณ์และบริหารจัดการเชิงรุกและเสริมสร้าง “ธรรมาภิบาลน้ำ” ให้เกิดขึ้นอย่างยั่งยืน