ปัญหาการจำกัดสิทธิการใช้ประโยชน์ในที่ดินที่เกษตรกรได้กรรมสิทธิ์โดยการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม: ศึกษากรณีที่ดินจัดซื้อของสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม

บทคัดย่อ

    บทความวิจัยนี้มุ่งศึกษาปัญหาการจำกัดสิทธิการใช้ประโยชน์ในที่ดินที่เกษตรกรได้กรรมสิทธิ์โดยการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม ศึกษากรณีที่ดินจัดซื้อของสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.) ซึ่งเป็นที่ดินที่เกษตรกรสามารถได้กรรมสิทธิ์ภายหลังชำระค่าเช่าซื้อครบถ้วนตามสัญญาเช่าซื้อที่ดินเพื่อเกษตรกรรม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์สถานะทางกฎหมายของที่ดินที่เกษตรกรได้กรรมสิทธิ์โดยการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (2) วิเคราะห์ขอบเขตสิทธิในการใช้ประโยชน์ในที่ดินของเกษตรกรภายหลังได้กรรมสิทธิ์จากกระบวนการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม และ (3) เสนอแนะแนวทางในการพัฒนากฎหมายเพื่อควบคุมการใช้ประโยชน์ในที่ดินดังกล่าวให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพโดยใช้วิธีวิจัยเอกสาร ศึกษาวิเคราะห์กฎหมายการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมของประเทศไทย หลักกรรมสิทธิ์ การจำกัดสิทธิในทรัพย์สิน หลักนิติรัฐ ตลอดจนศึกษาเปรียบเทียบกฎหมายของประเทศญี่ปุ่น

         ผลการวิจัยพบว่า แม้เกษตรกรจะได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินจัดซื้อแล้ว แต่ที่ดินดังกล่าวยังควรถือว่ามีสถานะเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมต่อไป เนื่องจากไม่มีกฎหมายบัญญัติให้สถานะดังกล่าวสิ้นสุดลงเพราะเหตุแห่งการโอนกรรมสิทธิ์ อีกทั้งสิทธิในการใช้ประโยชน์ ในที่ดินของเกษตรกรมิใช่สิทธิเด็ดขาดเช่นเดียวกับกรรมสิทธิ์ในที่ดินในกรณีทั่วไป แต่ต้องอยู่ภายใต้ข้อจำกัดของกฎหมายเฉพาะเพื่อให้สอดคล้องกับเจตนารมณ์ของกฎหมายการปฏิรูปที่ดิน เพื่อเกษตรกรรม กล่าวคือ ต้องใช้ประโยชน์ในที่ดินเพื่อประกอบเกษตรกรรมเป็นสำคัญ อย่างไรก็ตาม พระราชบัญญัติการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2518 ยังมิได้กำหนดบทบัญญัติที่ชัดเจนเกี่ยวกับสถานะของที่ดินภายหลังการโอนกรรมสิทธิ์ และขอบเขตสิทธิและหน้าที่ของเกษตรกร รวมถึงบทบัญญัติของกฎหมายอันเป็นฐานในการใช้อำนาจของ ส.ป.ก.ในการตรวจสอบหรือควบคุมการใช้ประโยชน์ในที่ดินดังกล่าว ส่งผลให้เกิดช่องว่างทางกฎหมายในการรักษาผลสัมฤทธิ์ของการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมให้เกิดความต่อเนื่อง

          ผู้วิจัยเสนอให้แก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม พ.ศ. 2518 เพื่อรับรองสถานะทางกฎหมายของที่ดินที่เกษตรกรได้กรรมสิทธิ์โดยการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม และกำหนดขอบเขตสิทธิและหน้าที่ในการใช้ประโยชน์ในที่ดินของเกษตรกร รวมถึงบัญญัติกฎหมายอันเป็นฐานในการใช้อำนาจของ ส.ป.ก. ในการตรวจสอบหรือควบคุมการใช้ประโยชน์ในที่ดินภายหลังการโอนกรรมสิทธิ์ให้เกิดความชัดเจนภายใต้หลักนิติรัฐ และการคุ้มครองสิทธิของเกษตรกร