วิกฤตหนี้ครัวเรือนไทยกับกับดักความรู้ทางการเงิน: การวิเคราะห์เชิงนโยบายสาธารณะเพื่อความยั่งยืนทางเศรษฐกิจ

สุจิตรา  ปานพุ่ม

ผู้แต่ง

สุจิตรา ปานพุ่ม Bionic Trading Co, Ltd.

คำสำคัญ:

หนี้ครัวเรือน, กับดักความรู้ทางการเงิน, นโยบายสาธารณะ, เศรษฐศาสตร์พฤติกรรม, กรอบนโยบายภูมิคุ้มกันทางการเงิน

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์วิกฤตหนี้ครัวเรือนไทยภายใต้กรอบนโยบายสาธารณะโดยมุ่งอธิบายบทบาทของ “กับดักความรู้ทางการเงิน” (financial literacy trap) ในฐานะกลไกเชิงโครงสร้างที่เชื่อมโยงพฤติกรรมทางการเงินของครัวเรือนกับเสถียรภาพทางเศรษฐกิจระดับมหภาค บทความนี้ใช้การสังเคราะห์วรรณกรรมอย่างเป็นระบบ (systematic literature synthesis) ตามแนวทาง PRISMA 2020 และประเมินคุณภาพด้วยเกณฑ์ Critical Appraisal Skills Programme (CASP) โดยวิเคราะห์ข้อมูลจากงานวิจัยเชิงประจักษ์ รายงานเชิงนโยบายระหว่างประเทศ และรายงานเชิงสถาบันในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา ผลการศึกษาพบว่า วิกฤตหนี้ครัวเรือนไทยมิได้เกิดจากปัจจัยทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลของปฏิสัมพันธ์เชิงระบบระหว่าง (1) พฤติกรรมทางการเงินแบบเอนเอียงในปัจจุบัน (present-biased behavior) (2) ข้อจำกัดด้านความรู้ทางการเงิน (financial knowledge deficit) และ (3) โครงสร้างนโยบายที่มุ่งแก้ไขเชิงปลายเหตุ (reactive policy structure) มากกว่าการป้องกันเชิงระบบ โดยเฉพาะในบริบทของการขยายตัวของสินเชื่อดิจิทัลและ FinTech ซึ่งเพิ่มการเข้าถึงสินเชื่อโดยไม่เพิ่มความสามารถในการจัดการหนี้อย่างสอดคล้องกัน องค์ความรู้ใหม่ของการศึกษานี้คือการพัฒนา “กรอบนโยบายภูมิคุ้มกันทางการเงิน” (Financial Immunity Policy Framework) ซึ่งบูรณาการทุนความรู้ทางการเงิน (financial knowledge capital) เข้ากับทุนทางนโยบาย (policy capital) ภายใต้ระบบนิเวศการเรียนรู้ทางการเงิน (financial learning ecosystem) โดยมีกลไกสำคัญ ได้แก่ การเรียนรู้ทางการเงินตลอดชีวิต (lifelong financial learning) การออกแบบนโยบายเชิงพฤติกรรม (behavioral policy design) และกลไกการเรียนรู้นโยบาย (policy learning mechanism) กรอบดังกล่าวมีศักยภาพในการลดการเกิดหนี้ใหม่ (debt incidence reduction) และตัดวงจรหนี้ซ้ำ (debt cycle disruption) ผ่านการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและแรงจูงใจเชิงระบบ
ข้อเสนอเชิงนโยบายเน้นการเปลี่ยนผ่านจากนโยบายเชิงเยียวยาไปสู่การป้องกันเชิงโครงสร้าง โดยเสนอให้มีการจัดทำยุทธศาสตร์ความสามารถทางการเงินระดับชาติ การพัฒนาศูนย์การเรียนรู้ทางการเงิน และการประยุกต์ใช้เครื่องมือเชิงพฤติกรรมในการกำกับสินเชื่อ ทั้งนี้ บทความมิได้อ้างความสำเร็จเชิงประจักษ์โดยตรง แต่เสนอกรอบนโยบายที่สามารถนำไปจำลองและทดสอบเชิงนโยบายในอนาคต เพื่อยกระดับเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของครัวเรือนไทยอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

Ab Wahab, N., et al. (2025). Policy integration and financial behavior: Bridging macro and micro dynamics. Journal of Public Policy Analysis, 18(2), 145-162.

Bank of Thailand. (2024). Household debt statistics and financial stability report. Retrieved from https://www.bot.or.th⁠.

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa⁠.

Chandarasorn, W. (2019). Public policy analysis: Concepts and applications. Bangkok: Chulalongkorn University Press.

Cialdini, R. B. (2007). Influence: The psychology of persuasion (Rev. ed.). Harper Business.

Critical Appraisal Skills Programme (CASP). (2018). CASP qualitative checklist. Retrieved from https://casp-uk.net.⁠

Dunn, W. N. (2018). Public policy analysis: An integrated approach (6th ed.). Routledge.

Howlett, M., & Ramesh, M. (2020). Studying public policy: Principles and processes (4th ed.). Oxford University Press.

Kenan Foundation Asia. (2022). Thailand financial literacy survey report. Retrieved from https://www.kenan-asia.org.⁠

Krungsri Research. (2023). Thailand economic outlook and household debt analysis. Retrieved from https://www.krungsri.com⁠.

Lusardi, A., Michaud, P.-C., & Mitchell, O. S. (2017). Optimal financial knowledge and wealth inequality. Journal of Political Economy, 125(2), 431-477. https://doi.org/10.1086/690950⁠.

Lusardi, A., & Tufano, P. (2015). Debt literacy, financial experiences, and overindebtedness. Journal of Pension Economics & Finance, 14(4), 332-368. https://doi.org/10.1017/S1474747215000232⁠.

Ministry of Finance. (2024). Fiscal policy report and household debt measures. Retrieved from https://www.mof.go.th⁠.

National Economic and Social Development Council (NESDC). (2023). Thailand social and economic development report. Retrieved from https://www.nesdc.go.th.⁠

Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2021). OECD/INFE toolkit for measuring financial literacy and financial inclusion. Retrieved from https://www.oecd.org⁠.

Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2023). OECD economic outlook and financial literacy framework. Retrieved from https://www.oecd.org⁠.

Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2025). Thailand economic survey. Retrieved from https://www.oecd.org.⁠

Page, M. J., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71.⁠

Phumchantuek, K., & Suttipun, M. (2023). Household financial behavior and debt accumulation in Thailand. Asian Economic Journal, 37(1), 89-105.

Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology. Journal of Business Research, 104,

-339.

Thaler, R. H. (1980). Toward a positive theory of consumer choice. Journal of Economic Behavior & Organization, 1(1), 39-60.

Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving decisions about health, wealth, and happiness. Yale University Press.

Tranfield, D., Denyer, D., & Smart, P. (2003). Towards a methodology for developing evidence-informed management knowledge. British Journal of Management, 14(3), 207-222.

World Bank. (2022). Global financial development report. Retrieved from https://www.worldbank.org⁠