อุปลักษณ์ “แม่เลี้ยงเดี่ยว” ในสื่อสังคมสมัยใหม่: การศึกษาตามแนวอุปลักษณ์วิเคราะห์เชิงวิพากษ์

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาถ้อยคำอุปลักษณ์ที่สะท้อนมโนทัศน์เกี่ยวกับ “แม่เลี้ยงเดี่ยว” ที่ปรากฏในสื่อสังคมสมัยใหม่ ศึกษาองค์ประกอบการสื่อสารตามกรอบแนวคิดชาติพันธุ์วรรณนาแห่งการสื่อสาร และศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างอุปลักษณ์กับอุดมการณ์ที่ปรากฏ โดยใช้กรอบแนวคิด Conceptual Metaphor, SPEAKING และ Critical Metaphor Analysis (CMA) เก็บข้อมูลตั้งแต่ พ.ศ. 2563 – 2567 จากหนังสือพิมพ์ไทยรัฐออนไลน์ และหนังสือพิมพ์มติชนออนไลน์

ผลการศึกษาพบว่าถ้อยคำอุปลักษณ์เกี่ยวกับแม่เลี้ยงเดี่ยวปรากฏ 4 ลักษณะ ได้แก่ [แม่เลี้ยงเดี่ยวคือการเดินทาง] [แม่เลี้ยงเดี่ยวคือการต่อสู้] [แม่เลี้ยงเดี่ยวคือบ้านและครอบครัว] และ [แม่เลี้ยงเดี่ยวคือการทำธุรกิจ] อุปลักษณ์เหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการถ่ายทอดและแปรเปลี่ยนมุมมองของสังคมต่อบทบาทผู้หญิงทั้งในครอบครัวและสังคม ด้านองค์ประกอบการสื่อสาร พบว่า ฉาก จุดมุ่งหมาย และผู้ร่วมเหตุการณ์เป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการสื่อสาร มีการใช้ภาษาและบริบทหลากหลายในการนำเสนอเรื่องราวของแม่เลี้ยงเดี่ยวทั้งในรูปแบบข่าว บทสัมภาษณ์ บทความเชิงความคิดเห็น และการบอกเล่าประสบการณ์ส่วนบุคคล มีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างความเข้าใจและแรงบันดาลใจทางสังคม การวิเคราะห์ CMA พบว่าการใช้ถ้อยคำอุปลักษณ์เกี่ยวกับแม่เลี้ยงเดี่ยวมีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับอุดมการณ์ปิตาธิปไตย ได้แก่ แม่เลี้ยงเดี่ยวคือการต่อสู้ที่สะท้อนการท้าทายบทบาทผู้หญิงในสังคมปิตาธิปไตย สะท้อนค่านิยมครอบครัวไทยที่มีความคาดหวังทางเพศและบทบาทของผู้หญิง ได้แก่ แม่เลี้ยงเดี่ยวคือบ้านและครอบครัวซึ่งเป็นการผลิตซ้ำค่านิยมครอบครัวดั้งเดิม การสื่อสารนี้จึงไม่เพียงสะท้อนความคิดของผู้ผลิตสื่อเท่านั้น แต่ยังมีบทบาทในการผลิตซ้ำหรือท้าทายอุดมการณ์ที่มีในสังคม