หนี้ทางปัญญาและวิกฤตการประเมินผลในยุค AI: สถาปัตยกรรมการศึกษาศิลปศาสตร์แบบหนุนเสริม
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้เสนอว่า การผสานปัญญาประดิษฐ์เชิงกำเนิด (Generative AI) เข้ากับอุดมศึกษาเป็นการเปลี่ยนผ่านเชิงโครงสร้างด้านญาณวิทยา ไม่ใช่เพียงการเพิ่มเครื่องมือดิจิทัลอีกชิ้นในห้องเรียน เพราะระบบอย่าง ChatGPT เข้ามารับช่วงงานคิดและงานเขียนบางส่วนแทนนักศึกษาและอาจารย์ ทำให้มหาวิทยาลัยต้องทบทวนใหม่ว่าจะปกป้องและบ่มเพาะสมรรถนะทางปัญญาแบบใดในระยะยาว งานอภิมานและการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบชี้ว่า หากผู้สอนออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้และการประเมินผลอย่างมีเจตนา ปัญญาประดิษฐ์เชิงกำเนิดสามารถยกระดับผลสัมฤทธิ์และทักษะคิดขั้นสูงของผู้เรียนได้ แต่โครงการ ‘Your Brain on ChatGPT’ ของสถาบันเทคโนโลยีแมสซาชูเซตส์ (Massachusetts Institute of Technology - MIT) เตือนว่า เมื่อผู้เรียนมอบหมายภาระคิดเชิงลึกให้ AI มากเกินไป อาจเกิด “หนี้ทางปัญญา” ที่บั่นทอนความเป็นเจ้าของงานเขียน สำนวนภาษา และความสามารถในการจดจำและปกป้องเหตุผลของตนเอง
บทความนี้จึงเสนอให้ตอบสนองต่อ AI ด้วยการออกแบบ “การศึกษาศิลปศาสตร์ที่หนุนเสริมด้วย AI” ผ่าน “กรอบ 4 ชั้น” ได้แก่ (1) ความรอบรู้พื้นฐาน (2) องค์ความรู้และปฏิบัติการเชิงวิชา (3) ความฉลาดรู้ด้าน AI เชิงวิจารณญาณ และ (4) การสะท้อนคิดด้านจริยธรรม พลเมือง และญาณวิทยา โดยเน้นว่าทุกชั้นต้องถูกเสริมสร้าง ไม่ใช่ถูกแทนที่ด้วยระบบอัตโนมัติ กรอบนี้ถูกแปลงเป็นแผนภาพแนวคิด ตารางตัวอย่าง และ “วัฏจักรการเรียนรู้ร่วมกันระหว่างมนุษย์กับ AI” สำหรับงานเขียนเชิงวิชาการ เชื่อมโยงแต่ละชั้นเข้ากับการออกแบบรายวิชาและเกณฑ์การประเมิน พร้อมข้อเสนอเชิงปฏิบัติสำหรับคณาจารย์และผู้บริหารหลักสูตรในการออกแบบการประเมินที่ทนทานต่อ AI นโยบายการใช้ AI ในรายวิชา และการพัฒนาคณาจารย์เชิงระบบ เพื่อให้บัณฑิตสามารถคิด “ร่วมกับ” “โต้แย้งกับ” และ “ก้าวให้พ้น” เครื่องจักรได้ แทนที่จะถูกแทนที่อย่างเงียบเชียบ
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เนื้อหาและข้อมูลในบทความที่ลงตีพิมพ์ในวารสารบัณฑิตสาเกตปริทรรศน์ ถือเป็นข้อคิดเห็นและความรับผิดชอบของผู้เขียนบทความโดยตรงซึ่งกองบรรณาธิการวารสาร ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย หรือร่วมรับผิดชอบใด ๆบทความ ข้อมูล เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารบัณฑิตสาเกตปริทรรศน์ ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารบัณฑิตสาเกตปริทรรศน์ หากบุคคลหรือหน่วยงานใดต้องการนำทั้งหมดหรือส่วนหนึ่งส่วนใดไปเผยแพร่ต่อหรือเพื่อกระทำการใด ๆ จะต้องได้รับอนุญาตเป็นลายลักอักษรจากวารสารบัณฑิตสาเกตปริทรรศน์ ก่อนเท่านั้น
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา. (2567). การเตรียมระบบการศึกษาไทยสู่ยุค AI: ช่องว่างดิจิทัล นโยบาย และการสนับสนุนครูผู้เรียน. สืบค้นจาก https://www.eef.or.th
กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา. (2567). เมื่อการศึกษาเผชิญหน้า AI: แง่มุมไหนที่การศึกษาไทยต้องเตรียมตัว. สืบค้นจาก https://www.eef.or.th/clip-ai-for-teaching-and-learning
ทิพาจินต์ ไทยพิสุทธิกุล. (2568). บทบาทของ AI กับการศึกษาไทยในปัจจุบัน. มหาวิทยาลัยมหิดล, คณะเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร. https://op.mahidol.ac.th/ga/learning-ai
สมชาย วงศ์ประเสริฐ. (2565). ปัญญาประดิษฐ์กับการบริหารการศึกษา: พลิกโฉมระบบการเรียนการสอนสู่อนาคต. วารสารวิชาการเทคโนโลยีการศึกษาไทย, 45(3), 120–135. สืบค้นจาก https://ojs.mbu.ac.th/index.php/MBUPJ/article/view/2831
Techsauce. (2567). อว. for AI และโครงการ “AI University”: ทิศทางใหม่ของการผลิตบัณฑิตยุคปัญญาประดิษฐ์. สืบค้นจาก https://techsauce.co
ภาษาอังกฤษ.
Abdallah, N., Katmah, R., Khalaf, K., & Jelinek, H. F. (2025). Systematic review of ChatGPT in higher education: Navigating impact on learning, wellbeing, and collaboration. Social Sciences & Humanities Open, 14, Article 101186.https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2025.101186.
Adamakis, M., & Rachiotis, T. (2025). Artificial intelligence in higher education: A state-of-the-art overview of pedagogical integrity, artificial intelligence literacy, and policy integration. Encyclopedia, 5(4), 180. https://doi.org/10.3390/encyclopedia5040180.
Almatrafi, O., Johri, A., & Lee, H. (2024). A systematic review of AI literacy conceptualization, constructs, and implementation and assessment efforts (2019–2023). Computers and Education Open, 6, 100173. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100173.
Baig, M. I., & Yadegaridehkordi, E. (2024). ChatGPT in higher education: A systematic literature review and research challenges. International Journal of Educational Research, 127, 102411. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2024.102411.
Beijing Municipal Education Commission. (2025). Notice on comprehensively promoting artificial intelligence education in primary and secondary schools. Retrieved from https://english.www.gov.cn/news/202503/12/content_WS67d18e9ec6d0868f4e8f0c40.html.
Bittle, K., & El-Gayar, O. (2025). Generative AI and academic integrity in higher education: A systematic review and research agenda. Information, 16(4), 296. https://doi.org/10.3390/info16040296.
Brandeis University AI Steering Council. (2024). Limitations of AI detection tools. Brandeis University.
Retrievedfromhttps://www.brandeis.edu/ai-steering-council/ai-literacy/ai-teaching-learning/detection-tools.html.
Chakamanont, S., Punyabukkana, P., Sittipunt, P., Wongvises, K., Samoh, A., & Khabuan, S. (2025). Generative AI in education and research: A case study on ChatGPT usage by grant recipients at Chulalongkorn University. Interdisciplinary Academic and Research Journal, 5(1), 885–906. https://doi.org/10.60027/iarj.2025.280525.
Deep, P. D., Edgington, W. D., Ghosh, N., & Rahaman, M. S. (2025). Evaluating the effectiveness and ethical implications of AI detection tools in higher education. Information, 16(10), 905. https://doi.org/10.3390/info16100905.
Deng, R., Jiang, M., Yu, X., Lu, Y., & Liu, S. (2025). Does ChatGPT enhance student learning? A systematic review and meta-analysis of experimental studies. Computers & Education, 227, Article 105224. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2024.105224.
Dos, I. (2025). A systematic review of research on ChatGPT in higher education. The European Educational Researcher, 8(2), 59–76. https://doi.org/10.31757/euer.824.
Equitable Education Fund (EEF). (2024). Preparing Thailand’s education system for the AI era: Digital divide, policy, and support for teachers and learners. Retrieved from https://www.eef.or.th.
Equitable Education Fund (EEF). (2024). When education faces AI: What Thailand’s education system must prepare for. Retrieved from https://www.eef.or.th/clip-ai-for-teaching-and-learning.
Guo, Y., & Lee, D. (2023). Leveraging ChatGPT for enhancing critical thinking skills. Journal of Chemical Education, 100(12), 4876–4883. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.3c00505.
Hernández-Leo, D. (2023). ChatGPT and generative AI in higher education: Opportunities and challenges for learning design. In Proceedings of the TEEM 2023 Workshop on Generative AI in Education (pp. 9–16). Retrieved from https://ceur-ws.org/Vol-3542/paper2.pdf.
Higher Education Policy Institute, & Kortext. (2025). Using AI in higher education: Student perspectives and institutional implications. Retrieved from https://www.hepi.ac.uk/reports/student-generative-ai-survey-2025.
Hingle, A. (2025). How technology students develop AI literacy through collaboration, reflection, and situated learning. In Companion proceedings of the 2025 ACM International Conference on Supporting Group Work (GROUP ’25) (pp. 118–120). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3688828.3699655.
Jisc National Centre for AI. (2025). AI detection and assessment: An update for 2025. Retrieved from https://nationalcentreforai.jiscinvolve.org/wp/2025/06/24/ai-detection-assessment-2025.
Kosmyna, N., Hauptmann, E., Yuan, Y. T., Situ, J., Liao, X.-H., Beresnitzky, A. V., Braunstein, I., & Maes, P. (2025). Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task. https://doi.org/10.48550/arXiv.2506.08872.
Lucas, K. A., & Lioy, A. (2025). Mapping AI literacy frameworks: An analysis of the evolving metaphorical relationships between students, teachers, and AI. Journal of Interactive Media in Education, 2025(1), 15. https://doi.org/10.5334/jime.974.
Miao, F., & Holmes, W. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO. Retrieved from https://doi.org/10.54675/EWZM9535.
Ministry of Education, India. (2025). SOAR initiative: Skilling for AI readiness in schools. Retrieved from https://www.insightsonindia.com/2025/10/23/soar-program.
Munaye, Y. Y., Admass, W., Belayneh, Y., Molla, A., & Asmare, M. (2025). ChatGPT in education: A systematic review on opportunities, challenges, and future directions. Algorithms, 18(6), 352. https://doi.org/10.3390/a18060352.
Nasr, N. R., Tu, C.-H., Werner, J., Bauer, T., Yen, C.-J., & Sujo-Montes, L. (2025). Exploring the impact of generative AI ChatGPT on critical thinking in higher education: Passive AI-directed use or human–AIsupportedcollaboration?EducationSciences,15(9),1198. https://doi.org/10.3390/educsci15091198.
Ocen, S., Elasu, J., Aarakit, S. M., & Olupot, C. (2025). Artificial intelligence in higher education institutions: Review of innovations, opportunities and challenges. Frontiers in Education, 10, Article 1530247. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1530247.
OpenAI, & Common Sense Media. (2024). AI training for teachers: Responsible use of ChatGPT in K–12 education. Retrieved from https://www.commonsensemedia.org/press-releases/common-sense-media-and-openai-launch-free-ai-training-course.
Rafiq, S., Qurat-ul-Ain, & Afzal, A. (2025). The role of AI detection tools in upholding academic integrity: An evaluation of their effectiveness. Contemporary Journal of Social Science Review, 3(1),901–915.Retrieved from https://contemporaryjournal.com/index.php/14/article/view/379.
Ranieri, M., Biagini, G., & Cuomo, S. (2025). AI literacy in higher education: A systematic approach to questionnaire development and validation. International Journal of Digital Literacy and Digital Competence, 16(1), 1–25. https://doi.org/10.4018/IJDLDC.388469.
Taecharungroj, V., & Karnchanapoo, K. (2023). AI literacy in the age of generative AI – Building a future-ready society. Electronic Transactions Development Agency (ETDA). Retrieved from https://www.etda.or.th/getattachment/Our-Service/AIGC/Research-and-Recommendation/AI-Literacy-Viriya-and-Kanok.pdf.aspx?lang=th-TH.
Techsauce. (2024). “Higher Education for AI” and the “AI University” initiative: New directions for producing graduates in the age of artificial intelligence. Retrieved from https://techsauce.co.
University of Pittsburgh Teaching Center. (2025). Generative AI: Encouraging academic integrity. University of Pittsburgh. Retrieved from https://teaching.pitt.edu/resources/encouraging-academic-integrity.
Wang, H., Dang, A., Wu, Z., & Mac, S. (2024). Generative AI in higher education: Seeing ChatGPT through universities’ policies, resources, and guidelines. arXiv preprint arXiv:2312.05235. https://doi.org/10.48550/arXiv.2312.05235.
Wang, J., & Fan, W. (2025). The effect of ChatGPT on students’ learning performance, learning perception, and higher-order thinking: Insights from a meta-analysis. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 621. https://doi.org/10.1057/s41599-025-04787-y.
Wang, S., Wang, F., Zhu, Z., Wang, J., Tran, T., & Du, Z. (2024). Artificial intelligence in education: A systematic literature review. Expert Systems with Applications, 252, Article 124167. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2024.124167.
Wongsprasert, S. (2022). Artificial intelligence and educational administration: Transforming teaching and learning systems for the future. Thai Journal of Educational Technology, 45(3), 120–135. Retrieved from https://ojs.mbu.ac.th/index.php/MBUPJ/article/view/2831
