โครงการวิจัยผู้ฟังวิทยุชุมชน (ภาคประชาชน) ในเขตภาคเหนือ*

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาผู้ฟังของวิทยุชุมชน (ภาคประชาชน) ในเขตภาคเหนือ ซึ่งหมายถึง สถานีวิทยุกระจายเสียงของท้องถิ่นที่เกิดขึ้นตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ฉบับปี พ.ศ. 2540 ที่มุ่งเน้นให้คนในชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในขั้นตอนต่างๆเน้นการสอนเนื้อหาเกี่ยวกับชุมชนเพื่อประโยชน์ต่อชุมชนนั้นๆ โดยมีวัตถุประสงค์การวิจัย 4 ข้อได้แก่ (1) สำรวจลักษณะประชากร รูปแบบการเปิดรับและความพึงพอใจในการเปิดรับเนื้อหาจากสถานีวิทยุชุมชนของผู้ฟังในเขตภาคเหนือ (2) ศึกษาความรู้ความเข้าใจของผู้ฟังในเขตภาคเหนือที่มีต่อบทบาทหน้าที่ ปรัชญาและหลักการดำเนินงานและการดำรงอยู่ของสถานีวิทยุชุมชน (3) ศึกษาความตระหนักของผู้ฟังในเขตภาคเหนือที่มีต่อผลกระทบของวิทยุชุมชนในด้านวิถีชีวิต วัฒนธรรม การดำเนินชีวิต และ(4) ศึกษาการมีส่วนร่วมต่อกิจการวิทยุชุมชนของผู้ฟังในเขตภาคเหนือ ได้แก่ การก่อตั้งการดำเนินงาน การประเมินตรวจสอบเนื้อหาและประเด็นทางจริยธรรมต่อสถานีวิทยุชุมชนในพื้นที่ งานวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปริมาณร่วมกับเชิงคุณภาพ ได้แก่ การสำรวจการสนทนากลุ่ม การสัมภาษณ์เจาะลึก และการสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม ผลการวิจัยในด้านลักษณะประชากร รูปแบบการเปิดรับและความพึงพอใจในการเปิดรับเนื้อหาจากสถานีวิทยุชุมชนในเขตภาคเหนือ พบว่าผู้ฟังวิทยุภาคเหนือประชาชนส่วนใหญ่จะเป็นกลุ่มวัยกลางคนและผู้สูงอายุ โดยปริมาณการรับฟังรายการจากสถานีวิทยุชุมชนวันละประมาณ 1-3 ชั่วโมงและรับฟังประมาณ 1-3 วันต่อสัปดาห์ส่วนใหญ่จะเปิดฟังรายการวิทยุชุมชน ในช่วงเวลาตอนเช้าก่อนเที่ยงและก่อนค่ำในขณะทำกิจกรรมต่างๆ มีลักษณะการเปิดรับคือ เป็นการฟังแบบเป็นกลุ่มหรือฟังกันทั้งครอบครัว รับฟังสถานีใดสถานีหนึ่งเพียงสถานีเดียว ปัญหาสำคัญในการเปิดรับคือการรับฟังไม่ชัดเจนและมีคลื่นแทรกหรือคลื่นทับกัน ด้านเนื้อรายการที่เปิดรับ พบว่า ส่วนใหญ่ชอบฟังรายการแบบสาระบันเทิง ชอบลีลาการดำเนินรายการแบบพื้นบ้านหรือใช้ภาษาท้องถิ่นชอบรับฟังเพลงลูกทุ่งหรือเพลงพื้นบ้าน นิยมรับฟังข่าวสารที่ใกล้ตัวและมีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของผู้ฟัง โดยมีความพึงพอใจที่ได้รับประโยชน์ด้านความเพลิดเพลินและผ่อนคลายความตึงเครียดมากที่สุดและการดำเนินงานของวิทยุชุมชนในระดับมาก โดยเฉาพะด้านหน้าที่และในฐานะเป็นเครื่องมือสื่อสารเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของคนในท้องถิ่น รวมทั้งเป็นพื้นที่ในการเผยแพร่ผลงานของศิลปินพื้นบ้านและอนุรักษ์สืบทอดวัฒนธรรมของชุมชน สำหรับความรู้ความเข้าใจในหลักการดำเนินงานของวิทยุชุมชนอยู่ในระดับปานกลาง โดยเฉาพะด้านหลักการโฆษณาทางวิทยุชุมชน ส่วนความรู้ความเข้าใจของผู้ฟังเกี่ยวกับบทบาทของวิทยุชุมชนอยู่ในระดับมาก โดยเฉาพะหน้าที่ในการให้ทั้งสาระและความบันเทิง การรับแจ้งเรื่องราวร้องทุกข์ ปัญหาเกี่ยวกับคุณภาพชีวิตของชุมชน เป็นเครื่องมือสื่อสารทำให้เกิดเครือข่ายของชาวบ้าน สร้างแนวร่วมในการทำกิจกรรมของชุมชน ด้านความตระหนักของประชาชนต่อผลกระทบของวิทยุชุมชนด้านวิถีชีวิตวัฒนธรรม การดำเนินชีวิต ผลการศึกษาพบว่า ผู้ฟังมีความตระหนักถึงผลกระทบของวิทยุชุมชนอยู่ในระดับมาก โดยเฉาพะความตระหนักว่าวิทยุชุมชนทำให้สมาชิกในชุมชนสื่อสารกันมากขึ้น ช่วยผ่อนคลาย เป็นสื่อที่พึ่งพาได้ ช่วยสร้างสามัคคี ส่งเสริมจิตสำนึกสาธารณะและเป็นสื่อทางเลือกเพื่อการพัฒนาตนเองและพัฒนาชุมชน ผลการศึกษาการมีส่วนร่วมของประชาชนต่อกิจการวิทยุชุมชนในด้านการมีส่วนร่วมก่อตั้ง วางแผน และกำหนดนโยบายพบว่า ผู้ฟังส่วนใหญ่ไม่มีส่วนร่วม ขณะที่ผู้ฟังส่วนน้อยที่มีส่วนร่วมจะช่วยในด้านการประชาสัมพันธ์และจัดหาเงินระดมทุน โดยเหตุผลที่เข้ามามีร่วมในการก่อตั้งเพราะต้องการแสดงบทบาทตนเองให้โดดเด่นในชุมชน และต้องการร้องเรียนเสนอปัญหาในชุมชน การมีส่วนร่วมในการดำเนินงานของสถานีวิทยุชุมชนพบว่า ส่วนใหญ่ไม่เคยรับรู้ในการเชิญชวนให้มีส่วนร่วมในกิจกรรมของสถานีวิทยุชุมชน สำหรับผู้ฟังที่เคยรับรู้ในการเชิญชวน จะพบการเชิญชวนให้ร่วมเสนอแนะข้อคิดเห็น / ติชม ผ่านทางจดหมายโทรศัพท์ รวมทั้งการขอเพลง และเชิญชวนให้ร่วมกันบริจาคเงินเพื่อกิจกรรมต่างๆ ด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนในการการประเมินตรวจสอบเนื้อหาและประเด็นทางจริยธรรมพบว่า ผู้ฟังส่วนใหญ่เคยมีส่วนร่วมด้านการเป็นผู้ฟังความเหมาะสมและความถูกต้องของเนื้อหามากที่สุด รองลงมาคือ เป็นผู้เฝ้าฟังความโปร่งใส ความเป็นกลางความเป็นธรรมของเนื้อหา ส่วนผู้ฟังที่ไม่เคยมีส่วนร่วมให้เหตุผลว่าเป็นเพราะไม่มีความรู้ความเข้าใจในด้านการตรวจสอบและการประเมิน รวมทั้งที่คลื่นสัญญาณวิทยุไม่ชัดเจนทำให้การรับฟังลดน้อยลง จนไม่ทราบข่าวสารการเชิญให้มีส่วนร่วม ตลอดจนคนในชุมชนไม่มีส่วนร่วมในการก่อตั้งสถานีมาตั้งแต่แรก จึงทำให้ขาดความผูกพันกับสถานี