พระอินทร์ใน “สมบัติอมรินทร์คำกลอน”: ภาพแทนแห่งอำนาจในวรรณคดีต้นรัตนโกสินทร์
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ สมบัติอมรินทร์คำกลอน ในฐานะวรรณคดีสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ที่ใช้ “พระอินทร์” เป็นภาพแทนอำนาจและความชอบธรรมของรัฐ การวิจัยใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหาและการตีความเชิงสัญลักษณ์ (symbolic interpretation) ประกอบกับการพิจารณาบริบททางประวัติศาสตร์ การเมือง และศิลปกรรม ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า วรรณคดีเรื่องนี้มิได้วางพระอินทร์เพียงบทบาทเทพผู้ช่วย หากแต่กำหนดให้พระองค์เป็นศูนย์กลางของจักรวาลทัศน์ที่ผูกพันกับระเบียบโลกมนุษย์ ภาพของพระอินทร์สะท้อนทั้งความเป็นเจ้าครองสมบัติทิพย์และบุญญาธิการในฐานะรากฐานของอำนาจ
การตีความดังกล่าวยืนยันว่าบทบาทของพระอินทร์เป็นการออกแบบระเบียบจักรวาลใหม่ที่สอดคล้องกับอุดมการณ์ทางการเมืองในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ บทความนี้จึงชี้ให้เห็นว่าวรรณคดีมิได้เป็นเพียงสุนทรียศาสตร์ของถ้อยคำ แต่ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องมือทางอุดมการณ์ที่หล่อหลอมความเข้าใจเรื่องอำนาจและความชอบธรรมในสังคมไทยยุคก่อตั้งรัฐ
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
ก.ศ.ร. กุหลาบ. (2482). ประวัติย่อตามลำดับตำแหน่งยศ อรรคมหาเสนาบดี และเสนาบดีจตุสดมภ์ หรืออธิบดี และผู้รั้งตำแหน่งเสนาบดีกรม หรือกระทรวง 6 แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์ในระหว่าง 138 ปี มี 113 ตำแหน่ง. โรงพิมพ์จันหว่า.
กรมศิลปากร. (2535). ทะเบียนโบราณสถานในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล. โอ.เอส.พริ้นติ้งเฮ้าส์.
กิตติธัช ศรีฟ้า. (2561). พระอินทร์ในบริบทสังคมไทย. Silpakorn University Journal of Fine Arts, 6(1),
–87.
เกื้อพันธุ์ นาคบุปผา. (2520). พระอินทร์ในวรรณคดีสันสกฤต บาลี และวรรณคดีไทย [วิทยานิพนธ์
อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].
คำปรึกษาตั้งข้าราชการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 1. (2430). วชิรญาณวิเสศ, 3(3),
วัน 2 เดือน 12 ขึ้น 8 ค่ำ ปีกุนนพศก 1249.
แคทรียา อังทองกำเนิด. (2561). บทบาทของพระอิศวรในนิทานพื้นบ้านไทย [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหา
บัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร].
จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. (2472). ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ภาคที่ 1 หมวดวรรณคดี. โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.
ชนิดา สีหามาตย์. (2553). ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดกสำนวนเจ้าพระยาพระคลัง (หน): การแปลเพื่อการรับรู้
สาร [วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร].
ชาตรี ประกิตนนทการ. (2558). การเมืองในสถาปัตยกรรมสมัยรัชกาลที่ 1. มติชน.
ชานันท์ ยอดหงษ์. (2564, 5 มกราคม). พระอินทร์: เทพอาสาสมัครและเทพเจ้าแห่งเซ็กซ์. The MATTER. https://thematter.co
ชำนิโวหาร, พระ. (2470). โคลงสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์.
โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.
ดวงมน จิตร์จำนงค์. (2568). คุณค่าและลักษณะเด่นของวรรณคดีไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น.
สยามปริทัศน์.
ดารณี ใจเย็น. (2550). การวิเคราะห์บทสนทนาของตัวละครในวรรณคดีเรื่อง "สามก๊ก" ฉบับเจ้าพระยา
พระคลัง (หน) ตามแนววัจนปฏิบัติศาสตร์ [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์].
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2504). คำนำ. ใน พระคลัง (หน), สมบัติอมรินทร์คำกลอน (น. 3–6). พิมลชัยศึกษากรณ์.
นฤมล ธีรวัฒน์ (ผู้ชำระต้นฉบับ) และ นิธิ เอียวศรีวงศ์ (บรรณาธิการ). (2539). พระราชพงศาวดาร
กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ฉบับตัวเขียน. อมรินทร์วิชาการ.
นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2555). ปากไก่และใบเรือ: รวมความเรียงว่าด้วยวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
ต้นรัตนโกสินทร์. ฟ้าเดียวกัน.
บวรนรรฏ อัญญะโพธิ์ และ อนุกูล โรจนสุขสมบูรณ์. (2565). พระอินทร์ในนาฏกรรมไทย.
วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 14(1), 184–202.
บุญเตือน ศรีวรพจน์ (บ.ก.). (2547). สุธนูกลอนสวด. กรมศิลปากร.
บุษบา ตระกูลสัจจาวัตร. (2529). การศึกษาเชิงวิเคราะห์วรรณกรรมเรื่องราชาธิราชฉบับเจ้าพระยาพระคลัง
(หน) [วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].
ประชุมพระราชปุจฉา. (2516). โรงพิมพ์ไทยวัฒนาพานิช.
พระคลัง (หน), เจ้าพระยา. (2504). สมบัติอมรินทร์คำกลอน. พิมลชัยศึกษากรณ์.
พระญาลิไทย. (2543). ไตรภูมิพระร่วง. กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.
พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ 1. (2478). โรงพิมพ์พระจันทร์.
พระสุชาติ จิตฺตสุโภ (ทิมมานพ). (2558). ศึกษาวิเคราะห์บทบาทของพระอินทร์ในศาสนาพราหมณ์–ฮินดู กับ
พุทธศาสนาเถรวาท [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย].
มนตรี สิระโรจนานันท์. (2562). พระอินทร์ในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท. วารสารมหาจุฬาวิชาการ, 5(1),
–63.
ระวีวรรณ แสงวัณณ์. (2543). ปรางค์บริวาร และรูปบุคคลที่ซุ้มปรางค์บริวาร พระปรางค์วัดอรุณราชวราราม
ราชวรมหาวิหาร [เอกสารทางวิชาการอัดสำเนา]. กองโบราณคดี กรมศิลปากร.
วรกิจพิศาล (เปล่ง), รองอำมาตย์โท ขุน. (2463). ตำนานเสนาบดี กรุงรัตนโกสินทร์ (เรียงตามลำดับ) ตั้งแต่
รัชกาล ที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 6 จบเพียง พ.ศ. 2463. โรงพิมพ์อักษรนิติ์.
วราเมษ วัฒนไชย. (2548). ศิลปะการประพันธ์ในวรรณคดีร้อยกรองของเจ้าพระยาพระคลัง (หน)
[วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].
วันรัตน, สมเด็จพระ. วัดพระเชตุพน ในรัชกาลที่ 1 แต่งภาษามคธ, พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาลลักษมณ) แปลเป็นภาษาไทย. (2466). สังคีติยวงศ์ พงศาวดาร เรื่องสังคายนาพระธรรมวินัย. โรงพิมพ์ไท.
วิชิตวงศ์วุฒิไกร (คลี่), เจ้าพระยา. (2473). ตำนานพระอารามหลวง. โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.
วิไลรัตน์ ยังรอต. (2539). จักรวาลกับพระอินทร์ในจิตรกรรมฝาผนัง. เมืองโบราณ, 22(4), 81-84.
ศรัณย์ มะกรูดอินทร์. (2563). พระอินทร์ในคติพุทธศาสนานิกายเถรวาทที่พบในงานศิลปกรรมไทย
[วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร].
ศิริพร เศรษฐพฤทธิ์. (2551). ลักษณะเด่นของมหาชาติกลอนเทศน์สำนวนเจ้าพระยาพระคลัง (หน)
[วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].
สมมตอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. (2461). เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร. โรงพิมพ์บำรุง
นุกูลกิจ.
สุกัญญา บำรุงสุข. (2525). อำนาจหน้าที่และบทบาทของสมุหพระกลาโหมในสมัยรัตนโกสินทร์ [วิทยานิพนธ์ อักษรศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย].
หนังสือเรื่อง พระราชพงษาวดารกรุงเก่า เล่ม 2. (2434). โรงพิมพ์หมอบรัดเล.
Baker, C., & Phongpaichit, P. (2023). Tenets spoken by Indra: A translation of the discourse
on good judgement from the Three Seals Law. Thai Legal Studies, 3(2), 195–209.
Jamison, S. W., & Brereton, J. P. (2014). The Rigveda: The earliest religious poetry of India
(Vols. 1–3). Oxford University Press.
Rossi, P. M. (2024). Agonistic scenes of the mahāvrata rite and Vedic models of sovereignty. Cracow Indological Studies, 26(1), 1–47.
Than, T. E. (2012). The role of Sakka (Indra) in the teaching of the Buddha. Dagon University
Research Journal, 4, 68–75.
