บทบาทของศูนย์ดำรงธรรมในการระงับข้อพิพาทในชุมชน: ศึกษาศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

ศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคาม ได้จัดตั้งศูนย์ไกล่เกลี่ยขึ้นในศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคาม โดยมีคณะกรรมการและเจ้าหน้าที่ศูนย์ดำรงธรรมทำหน้าที่เป็นผู้ไกล่เกลี่ย เพื่อระงับข้อพิพาทที่เกิดขึ้นในชุมชนจังหวัดมหาสารคาม อันเป็นการบำบัดทุกข์บำรุงสุขให้แก่ประชาชน และเป็นที่พึ่งของประชาชนในการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของประชาชนซึ่งเป็นไปตามประกาศคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ฉบับที่ 96/2557 ลงวันที่ 18 กรกฎาคม 2557 เรื่องการจัดตั้งศูนย์ดำรงธรรม จากประกาศคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ฉบับดังกล่าวจะเห็นได้ว่าวัตถุประสงค์ในการจัดตั้งศูนย์ดำรงธรรมของคณะรักษาความสงบแห่งชาตินั้นเป็นการกำหนดวัตถุประสงค์ไว้อย่างกว้าง ๆ โดยกำหนดบทบาทของศูนย์ดำรงธรรมไว้ว่าให้ศูนย์ดำรงธรรมทำหน้าที่รับเรื่องร้องเรียนร้องทุกข์ ให้บริการข้อมูลข่าวสาร ให้คำปรึกษา รับเรื่องปัญหาความต้องการ ข้อเสนอแนะของประชาชนเท่านั้น แต่คณะรักษาความสงบแห่งชาติไม่ได้กำหนดวิธีการเอาไว้ว่าศูนย์ดำรงธรรมจะต้องกระทำอย่างไรบ้างเพื่อให้บรรลุถึงวัตถุประสงค์เหล่านั้น เพียงแต่กำหนดหน้าที่เอาไว้ว่ามีหน้าที่อะไรบ้างเท่านั้น ส่วนวิธีการที่จะดำเนินการให้เป็นไปตามหน้าที่นั้นก็ให้ศูนย์ดำรงธรรมแต่ละท้องที่ไปคิดเองว่าจะดำเนินการเช่นใด ดังนั้น การที่ศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคาม ได้จัดตั้งศูนย์ไกล่เกลี่ยขึ้นเพื่อทำหน้าที่ระงับข้อพิพาทจึงเป็นไปตามกฎหมายที่ก่อตั้งศูนย์ดำรงธรรม และให้อำนาจศูนย์ดำรงธรรมในการดำเนินการตามบทบาทหน้าที่ของตนโดยตรง และยังเป็นไปตามนโยบายของรัฐบาล เรื่องการให้บริการประชาชนของศูนย์ดำรงธรรม ประเด็นนโยบายที่ 10.3 ว่าด้วยการยกระดับสมรรถนะของหน่วยงานของรัฐให้มีประสิทธิภาพ สามารถให้บริการเชิงรุก ทั้งในรูปแบบการเพิ่มศูนย์รับเรื่องราวร้องทุกข์จากประชาชนในต่างจังหวัดโดยไม่ต้องเดินทางเข้ามายังส่วนกลาง และศูนย์บริการสาธารณะแบบครบวงจร จะเห็นได้ว่านโนบายของรัฐบาลนั้นกำหนดเพียงเป้าหมายของศูนย์ดำรงธรรมว่าต้องการให้ศูนย์ดำรงธรรมทำหน้าที่คลายทุกข์ให้กับประชาชน เป็นที่พึ่งสำหรับประชาชนที่ได้รับความเดือดร้อน และเป็นที่รับเรื่อง รับฟัง รับข้อเสนอแนะ นำไปสู่การแก้ไขปัญหาเพื่อให้ประชาชนได้รับความสะดวก รวดเร็ว และบังเกิดความพึงพอใจในการใช้บริการและให้ความช่วยเหลือแก้ไขปัญหาจากภาครัฐ ส่วนวิธีการที่จะดำเนินการให้บรรลุเป้าหมายว่าจะต้องกระทำเช่นใด ก็ไม่ได้กำหนดไว้เช่นกัน ดังนั้น การที่ศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคามจัดตั้งศูนย์ไกล่เกลี่ยเพื่อทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยระงับข้อพิพาทขึ้น จึงสอดคล้องกับนโยบายของรัฐบาลในเรื่องดังกล่าว
การที่ประชาชนนำข้อพิพาทมาร้องเรียนต่อศูนย์ดำรงธรรมจังหวัดมหาสารคาม ด้วยความคาดหวังว่าศูนย์ดำรงธรรมจะสามารถเยียวยา แก้ไขปัญหา และอำนวยความยุติธรรมให้กับประชาชนได้ทุกเรื่อง โดยการใช้อำนาจของศูนย์ดำรงธรรมบังคับให้อีกฝ่ายหนึ่งยอมตามที่ตนเรียกร้อง ด้วยความเข้าใจว่าศูนย์ดำรงธรรมก่อตั้งขึ้นภายใต้คำสั่งของรัฐบาลคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ซึ่งมีเจ้าหน้าที่ทหารและฝ่ายความมั่นคงของรัฐเข้ามาช่วยเหลือภารกิจของศูนย์ดำรงธรรม เมื่อนำข้อพิพาทมาร้องเรียนต่อศูนย์ดำรงธรรมแล้ว เจ้าหน้าที่ทหารและฝ่ายความมั่นคงของรัฐจึงสามารถใช้อำนาจของตนบังคับให้อีกฝ่ายหนึ่งยอมตามข้อเรียกร้องที่ตนเห็นว่าเป็นธรรมสำหรับตนได้ในทุกกรณี แต่จากการศึกษาพบว่าเมื่อประชาชนนำข้อพิพาทมาร้องเรียนต่อศูนย์ดำรงธรรม ศูนย์ดำรงธรรมก็จะสอบถามคู่พิพาททั้งสองฝ่ายว่ามีความประสงค์หรือสมัครใจที่จะนำข้อพิพาทนั้นเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยของศูนย์ไกล่เกลี่ยประจำศูนย์ดำรงธรรมหรือไม่ หากคู่พิพาทฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ประสงค์จะนำข้อพิพาทเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยแล้ว ศูนย์ดำรงธรรมก็จะไม่นำข้อพิพาทนั้นเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ย เพราะศูนย์ดำรงธรรมจะนำข้อพิพาทเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยได้ต้องเกิดจากความสมัครใจของคู่พิพาททั้งสองฝ่าย ด้วยเหตุเพราะศูนย์ดำรงธรรมไม่มีอำนาจบังคับให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยโดยที่ฝ่ายนั้นมิได้ยินยอมได้ ด้วยเหตุนี้ ศูนย์ดำรงธรรมจึงไม่สามารถบังคับให้ฝ่ายผู้ถูกเรียกร้องจำต้องยอมปฏิบัติตามข้อเรียกร้องของฝ่ายผู้ร้องได้ และไม่สามารถระงับข้อพิพาทได้ทุกเรื่อง โดยจะระงับข้อพิพาทได้เฉพาะข้อพิพาทที่ได้นำเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยของศูนย์ไกล่เกลี่ย และคู่พิพาททั้งสองฝ่ายได้ตกลงยินยอมยุติข้อพิพาทนั้นตามข้อเสนอแนะหรือทางออกที่ทั้งสองฝ่ายหรือผู้ไกล่เกลี่ยได้เสนอไปเท่านั้น ส่วนข้อพิพาทที่มิได้มีการนำเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยและข้อพิพาทที่คู่พิพาททั้งสองฝ่ายไม่สามารถตกลงกันได้นั้นจะไม่สามารถระงับได้โดยศูนย์ไกล่เกลี่ยประจำศูนย์ดำรงธรรม