ลิลิตอิเหนา: การศึกษาเชิงประวัติและลักษณะเด่นทางวรรณศิลป์ในฐานะวรรณคดีลิลิต

ธานีรัตน์ จัตุทะศรี

ผู้แต่ง

ธานีรัตน์ จัตุทะศรี ภาควิชาภาษาไทย คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

คำสำคัญ:

ลิลิต, อิเหนา, ประวัติ, วรรณศิลป์

บทคัดย่อ

ลิลิตอิเหนาเป็นวรรณคดีที่เขียนอยู่ในสมุดไทย ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ที่แผนกเอกสารโบราณ สำนักหอสมุดแห่งชาติ บทความนี้มุ่งศึกษายุคสมัยที่แต่ง ผู้แต่ง ที่มาของเรื่อง และวรรณศิลป์ของลิลิตเรื่องนี้ ผลการศึกษาพบว่า ลิลิตอิเหนาน่าจะเป็นผลงานของกวีราชสำนักที่แต่งขึ้นในช่วงใดช่วงหนึ่งระหว่างสมัยอยุธยาตอนปลายจนถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ก่อนหน้าที่จะมีบทละครในเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 ส่วนที่มาของเรื่อง สันนิษฐานว่าเรื่องลิลิตอิเหนาใช้บทละครในเรื่องอิเหนาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 1 เป็นหลักในการประพันธ์ หรือมิฉะนั้นก็ใช้เรื่องอิเหนาฉบับอื่นที่เก่ากว่านั้นเป็นหลักในการประพันธ์ เช่น ฉบับอยุธยา ซึ่งเป็นฉบับเดียวกับที่ฉบับพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 1 ใช้เช่นกัน ในด้านศิลปะการประพันธ์ ผลการศึกษาพบว่าวรรณคดีเรื่องนี้สามารถนำเรื่องอิเหนามาถ่ายทอดเป็นลิลิตได้อย่างมีศิลปะ ทั้งศิลปะในการใช้ร่ายและโคลง ศิลปะในการเล่นเสียงเล่นคำ ศิลปะในการหลากคำ ศิลปะในการใช้สำนวนโวหาร และศิลปะในการแทรกคำสอนสตรี ลิลิตอิเหนาจึงนับเป็นลิลิตเรื่องหนึ่งที่มีคุณค่าทางวรรณศิลป์ และหากพิจารณาจากหลักฐานวรรณคดีที่ปรากฏในขณะนี้ วรรณคดีเรื่องนี้ยังมีคุณค่าทางวรรณคดีในฐานะเป็นลิลิตเรื่องแรกและเรื่องเดียวที่นำเรื่องอิเหนามาแต่งด้วย

เอกสารอ้างอิง

Cholada Ruengruglikit ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต. 2010. An Lilit Phra Lo Chabap Wikhro lae Thot Khwam อ่านลิลิตพระลอ ฉบับวิเคราะห์และถอดความ [A handbook of Lilit Phra Lo with analysis and explanation]. (2nd rev.ed.). Bangkok: Tana Press Co., Ltd.
Damrongrachanuphap, Somdetphrachaoborommawongthoe Kromphraya ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. 1971. Kham Athibai Wa Duai Bot Lakhon Inao Chabap Ho Phra Samut Wachirayan คำอธิบายว่าด้วยบทละคอนอิเหนาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ [An explanation of Inao published by the Wachirayan library]. In Rueang Inao เรื่องอิเหนา [The story of Inao], (ก)-(ซ). (11th ed.). Bangkok: Sinlapabannakhan.
Inao อิเหนา [Inao]. Samut Thai Dam Lek Thi 616 สมุดไทยดำ เลขที่ 616 [Black Khoi manuscript number 616]. หอสมุดแห่งชาติ, ประเทศไทย [National Library of Thailand].
Lilit Phra Lo ลิลิตพระลอ [Lilit Phra Lo]. 1971. (14th ed.). Bangkok: Bannakhan.
Phutthayotfachulalok, Phrabatsomdetphra พุทธยอดฟ้าจุฬาโลก, พระบาทสมเด็จพระ. 1973. Bot Lakhon Rueang Inao บทละครเรื่องอิเหนา [The Inao Play]. (3rd ed.). Bangkok: Khlangwitthaya.
Phutthaloetlanaphalai, Phrabatsomdetphra พุทธเลิศหล้านภาลัย, พระบาทสมเด็จพระ. 1971. Rueang Inao เรื่องอิเหนา [The story of Inao]. (11th ed.). Bangkok: Sinlapabannakhan.
Sinlapakon, Krom ศิลปากร, กรม. 1987. Wannakam Samai Ayutthaya Lem 2 วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม 2 [Thai literary works of the Ayutthaya period Vol.2]. Bangkok: Office of Literature and History, Fine Arts Department.
Thawathotsamat ทวาทศมาส [Thawathotsamat]. 1962. Bangkok: Department of Thai, Faculty of Arts, Chulalongkorn University.
Maha Wetsandonchadok Chabap 13 Kan มหาเวสสันดรชาดก ฉบับ 13 กัณฑ์ [The 13 Kan of Maha VESSANTARA JATAKA]. 1988. (12th ed.). Bangkok: Khurusapha.
Wannakhadi Chao Phraya Phra Khlang (Hon) วรรณคดีเจ้าพระยาพระคลัง (หน) [Literary works of CHAO PHRAYA PHRA KHLANG (Hon)]. 1990. (4th ed.). Bangkok: Khurusapha.
Wichitmattra, Khun (Sa-nga Kanchanakkhaphan) วิจิตรมาตรา, ขุน (สง่า กาญจนาคพันธุ์). 2000. Samnuan Thai สำนวนไทย [Thai idioms]. (5th ed.). Bangkok: Technology Promotion Association (Thailand-Japan).
Uppakitsinlapasan, Phraya (Nim Kanchanachiwa) อุปกิตศิลปสาร, พระยา (นิ่ม กาญจนาชีวะ). 2001. Lak Phasa Thai หลักภาษาไทย [Principles of the THAI language]. (10th ed.). Bangkok: THAI WATANA PANICH PRESS Co., Ltd.