การศึกษาวิเคราะห์ความสาคัญของอายตนะในสฬายตนวิภังคสูตร - (อินทะพูล), พระมหาภาธร อาภาธโร (วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 2018)
บทความฉบับนี้มุ่งศึกษาการศึกษาวิเคราะห์ความสาคัญของอายตนะในสฬายตนวิภังค สูตร โดยผู้วิจัยกาหนดวัตถุประสงค์ไว้ 2 ประการคือ (1) เพื่อศึกษาโครงสร้างเนื้อหาของสฬายตน- วิภังคสูตร (2) เพื่อศึกษาวิเคราะห์ความสาคัญของอายตนะในสฬายตนวิภังคสูตรระเบียบวิธีวิจัยที่ใช้ ในการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) โดยใช้วิธีการวิเคราะห์เชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) ผลการวิจัยพบว่า 1) สฬายตนวิภังคสูตรเป็นพระสูตรขนาดกลางอยู่พระไตรปิฎกเล่มที่ 12 ว่าด้วยเรื่อง ของการจาแนกอายตนะ เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่บรรดาพระภิกษุผู้ที่กาลังปฏิบัติ ธรรม ณ วัดพระเชตวัน เมืองสาวัตถี โดยทรงมีพระประสงค์ให้เหล่าพระภิกษุมีความรู้ในเรื่อง ของอายตนะอย่างถ่องแท้ สามารถที่จะแก้ไขปัญหาที่เกี่ยวกับการปฏิบัติธรรมได้ โดยสาระของเรื่อง อายตนะในสฬายตนวิภังคสูตรนั้น เป็นเรื่องของการจาแนกการทางานของอายตนะภายในและ อายตนะภายนอก และจิต กล่าวคือเมื่ออายตนะภายใน 6 ได้แก่ จักขุ (ตา) โสต (หู) ฆานะ (จมูก) ชิวหา (ลิ้น) กาย (กาย) และมโน (ใจ) กับอายตนะภายนอกหรืออารมณ์ 6 ได้แก่ รูป (รูป) สัททะ (เสียง) คันธะ (กลิ่น) รส (รส) โผฏฐัพพะ (สิ่งที่ต้องกาย) ธรรมารมณ์ (อารมณ์ที่เกิดกับใจ) มากระทบ กันก็จะเกิดวิญญาณ จากนั้นก็เกิดผัสสะและเวทนา มโนปวิจาร 18 สัตตบท 36 อุเบกขา 2 และ การพึ่งวิปัสสนาขั้นสูงก็คืออตัมมยตา ซึ่งเป็นการสอนลาดับขั้นของการทาลายกิเลสผ่าน กระบวนการของอายตนะ ทาให้สามารถบรรลุธรรมได้ 2) การวิเคราะห์พบว่า ความรู้เรื่องอายตนะ 12 ในสฬายตนวิภังคสูตรนั้นมีคุณค่า คือ (1) ทาให้เกิดมีการฝึกจิต (2) ทาให้เกิดความสารวมในศีล (3) ทาให้กิเลสไม่เข้าสู่จิตใจ (4) ทาให้เป็นผู้มีชีวิตอยู่ด้วยความไม่ประมาท และ (5) ทาให้ถึงความ สิ้นทุกข์ทั้งปวงได้