แนวคิดสถาปัตยกรรมปัญญาประดิษฐ์เชิงตัวแทนสำหรับระบบจัดซื้อภาครัฐไทย: ข้อเสนอบนฐานพระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 - งามบุญอนันต์ พิชัย; ธีรปญฺโญ พระปลัดสมนึก (วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 2026)
ระบบจัดซื้อของหน่วยงานรัฐในประเทศไทยดำเนินงานภายใต้พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 ผ่านระบบการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐด้วยอิเล็กทรอนิกส์ (e-GP) ของกรมบัญชีกลาง ซึ่งเข้าสู่ระยะที่ห้าตั้งแต่เดือนเมษายน 2566 ครอบคลุมการจัดเก็บราคาด้วยระบบบัญชีแยกประเภท การลดเวลายื่นข้อเสนอเหลือสามชั่วโมง และการยกเลิกการขายเอกสารประกวดราคา ระบบนี้ยกระดับความโปร่งใสได้ แต่ยังเผชิญข้อจำกัดด้านระยะเวลาดำเนินการ ความไม่สม่ำเสมอของการตีความระเบียบ ความเสี่ยงเชิงทุจริตที่หลงเหลืออยู่ และการขาดความสามารถในการเรียนรู้และปรับปรุงตนเองของระบบ บทความวิชาการนี้จึงมุ่งนำเสนอแนวคิดสถาปัตยกรรมปัญญาประดิษฐ์เชิงตัวแทนสำหรับระบบจัดซื้อภาครัฐไทยบนฐานพระราชบัญญัติฯ ดังกล่าว โดยวิเคราะห์สี่ประเด็น ได้แก่ ฐานกฎหมายและช่องว่างของระบบที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน คุณลักษณะห้าด้านและบทบาทเจ็ดประเภทของตัวแทนปัญญาประดิษฐ์ที่เหมาะสม สถาปัตยกรรมหกชั้นที่จับคู่กับวงจรการจัดซื้อหกระยะและมาตราในกฎหมาย และมาตรการกำกับดูแลที่ครอบคลุมการประเมินคุณธรรมและความโปร่งใส ข้อตกลงคุณธรรม และความเสี่ยงทางจริยธรรม เพื่อเสนอกรอบที่ผสานมิติกฎหมายพัสดุไทย มิติเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ และมิติธรรมาภิบาลทั้งแนวสากลและแนวพุทธเข้าด้วยกัน ผลการสังเคราะห์ชี้ว่า สถาปัตยกรรมที่นำเสนอจะเสริมสร้างความโปร่งใส ลดระยะเวลาดำเนินการ และยกระดับธรรมาภิบาล เมื่อบูรณาการกับหลักให้เจ้าหน้าที่เป็นผู้ตัดสินใจขั้นสุดท้าย กลไกตรวจสอบที่ไม่อาจแก้ไขย้อนหลัง และคุณธรรมของผู้บริหารตามแนวพุทธเป็นฐานทางจริยธรรม โดยหลักโยนิโสมนสิการทำหน้าที่กำกับวิจารณญาณของเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติ ส่วนหลักทศพิธราชธรรมและอปริหานิยธรรมเป็นกรอบของผู้บริหารและคณะกรรมการกำกับ องค์ความรู้ที่ได้รับคือโมเดลสามมิติที่แสดงการบรรจบกันของกฎหมายพัสดุไทย เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ และธรรมาภิบาลเชิงพุทธ ซึ่งกรมบัญชีกลางและหน่วยงานของรัฐสามารถใช้เป็นจุดเริ่มต้นในการพัฒนาระบบจัดซื้อยุคใหม่ได้