ศึกษาวิเคราะห์แนวคิดเรื่องพรหมันในปรัชญาเวทานตะตามทรรศนะ พุทธปรัชญาเถรวาท - ชนุตฺตโม (พรมมา) พระมหาโสฬส (วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 2020)
บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องพรหมันในปรัชญา เวทานตะ 2) เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องพรหมในพุทธปรัชญาเถรวาท และ 3) เพื่อศึกษาวิเคราะห์ แนวคิดเรื่องพรหมันในปรัชญาเวทานตะตามทรรศนะพุทธปรัชญาเถรวาท การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิง คุณภาพ ผลการศึกษาพบว่า พรหมันในปรัชญาเวทานตะ ในระยะแรกหมายถึงความรู้อันศักดิ์สิทธิ์ และประเสริฐ ต่อมาความหมายได้กลายเป็นเรื่องของปรัชญา แนวคิดพรหมันจึงกลายเป็นสิ่งแท้จริง สูงสุด เป็นมูลการณ์ของสรรพสิ่งในโลกจักรวาล พรหมันจึงมีฐานะเป็นผู้สร้าง ผู้ปกครอง และผู้ ทาลาย เรียกว่า ตรีมูรติ พรหมันถูกแบ่งออกเป็น 2 ประเภทคือ 1) นิรคุณพรหมัน มีลักษณะแผ่ กระจายครอบคลุมจักรวาลโดยมายา 2) สคุณพรหมัน เป็นพรหมองค์เทียม ไม่ใช่ลักษณะแท้ เป็น ความจริงขั้นสมมติ เป็นโลกบัญญัติ ส่วนนิรคุณพรหมันนั้น เป็นลักษณะแท้ เป็นความจริงขั้นปรมัตถ์ พรหมันมีคุณลักษณะ 3 คือ สัต จิต อานันทะ ปรัชญาเวทานตะได้เสนอว่าบุคคลควรทาลายอวิทยา เพื่อเข้าถึงพรหมันกลายเป็นเอกีภาพกับพรหมัน ผลการศึกษาพบว่า พุทธปรัชญาเถรวาทได้ปรับ ความหมายคาว่าพรหมใหม่ใช้ในเชิงคุณธรรม หมายถึงความเจริญ ทั้งทางโลกและทางธรรม ดังนั้น พรหมถูกจัดเป็น 2 ประเภทคือ 1) บุคลาธิษฐาน เพื่อใช้เป็นข้อเปรียบเทียบยกย่องบุคคลผู้มีพรหม วิหารธรรม 4 คือ มี เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา 2) ธรรมาธิษฐาน เพื่อใช้เป็นหัวข้อเพื่อแสดง ธรรมเข้าถึงพรหม อย่างไรก็ตาม หากถามว่า พรหมในพุทธปรัชญาเป็นอย่างไร ตอบว่า พรหมใน พุทธปรัชญาก็คือเทวดาในชั้นพรหมโลก พรหมเหล่านี้เคยเป็นมนุษย์มาก่อน ด้วยอานาจแห่งการ ปฏิบัติจนบรรลุคุณพิเศษมีฌานเป็นต้น แล้วฌานไม่เสื่อมจึงได้เกิดเป็นพรหม พรหมเหล่านั้นจึงไม่อยู่ ในฐานะเป็นพระเจ้าผู้สร้างสรรพสิ่ง ผลการวิเคราะห์วัตถุประสงค์ข้อที่ 3 พบว่า พุทธปรัชญาปฏิเสธแนวคิดพรหมันใน ปรัชญาเวทานตะในฐานะพระเจ้าผู้สร้างโลกจักรวาล เพราะเห็นว่า พรหมยังคงเวียนว่ายตายเกิด ใน วัฏฏะสงสารเช่นเดียวกับมนุษย์ และเห็นว่า โลกจักรวาลเป็นไปตามธรรมชาติแบบวงจรอยู่ภายใต้ กฎแห่งเหตุปัจจัยในการวิจัยพบว่า แนวคิดเป้าหมายความจริงสูงสุด (โมกษะ) ในทรรศนะปรัชญา เวทานตะจะคล้ายคลึงกับ พระนิพพานในทรรศนะพุทธปรัชญา แต่ที่ต่างกัน คือ ความจริงสูงสุด (โมกษะ) ในปรัชญาเวทานตะเป็นแบบอัตตา ส่วนความจริงสูงสุด (พระนิพพาน) ในพุทธปรัชญาเป็น แบบอนัตตา