เบิ่งฟ้อนฆ้องทรายมูล: นาฏยศิลป์สร้างสรรค์จากภูมิปัญญาการผลิตฆ้อง ชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถีบ้านทรายมูล จังหวัดอุบลราชธานี - วงศ์มณี, จักรวาล; วุฒิช่วย, วรางคณา; วิโย, ณณฐ; สาระมัย, ปิ่นมณี (วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 2023)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาขั้นตอนในการผลิตฆ้องชุมชนบ้านทรายมูล ตำบลทรายมูล อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี และเพื่อออกแบบการแสดงนาฏยศิลป์สร้างสรรค์จากภูมิปัญญาการผลิตฆ้องให้เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยแบ่งขั้นตอนการศึกษาวิจัยเป็น 3 ระยะ คือ ระยะที่ 1 ศึกษาเอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ระยะที่ 2 เก็บข้อมูลวิจัยจากการสนนทนากลุ่มกับผู้ให้ข้อมูลหลักที่มาจากการคัดเลือกแบบเจาะจง จำนวน 9 คน เพื่อเก็บข้อมูลเกี่ยวกับกระบวนการผลิตฆ้อง และการสัมภาษณ์ผู้ที่มีประสบการณ์หรือเคยร่วมแสดงฟ้อนรำในบุญประเพณีท้องถิ่น จำนวน 15 คน โดยวิธีการสุ่มแบบลูกโซ่ เพื่อเก็บข้อมูลเกี่ยวกับศิลปวัฒนธรรมและมหรสพท้องถิ่น และ ระยะที่ 3 วิเคราะห์ข้อมูลและออกแบบการแสดงนาฏยศิลป์สร้างสรรค์พื้นบ้านอีสานตามหลักการนาฏศิลป์ให้เป็นเอกลักษณ์ของชุมชน ผลการวิจัย พบว่า ภูมิปัญญาการผลิตฆ้องมีขั้นตอนหลักในการทำฆ้องบ้านทรายมูล เริ่มจากการออกแบบฆ้อง การเชื่อมแผ่นเหล็กหรือทองเหลือง การตีจูม การแต่งเสียง และการเขียนลวดลาย ซึ่งฆ้องทรายมูลมีเอกลักษณ์ คือ ฆ้อง 9 จูม หมายถึงฆ้องที่ตีดุนนูนจำนวน 9 จุด เมื่อนำมาออกแบบการแสดงนาฏศิลป์พื้นบ้านตามหลักการสร้างสรรค์งานนาฏศิลป์ 5 ประการ คือ 1) รูปแบบการแสดงนาฏศิลป์ แบ่งการแสดงเป็น 3 ช่วง ได้แก่ ช่วงที่ 1 เกริ่นลำทำนองอุบลประกอบเสียงแคน ช่วงที่ 2 ฟ้อนรำตีบทตามเนื้อร้องและจังหวะเพลง และ ช่วงที่ 3 ฟ้อนรำตามจังหวะกลองยาวและนำเสนอการตีฆ้องทรายมูลประกอบการแสดง 2) กระบวนท่ารำและการแปรแถว ท่ารำออกแบบจากท่าฟ้อนรำพื้นบ้านและท่ารำนาฏศิลป์ไทยพร้อมทั้งแปรแถวแบบขบวนฟ้อนกลองยาวพื้นบ้าน 3) ดนตรีและเพลงประกอบการแสดง ใช้ดนตรีพื้นบ้านประกอบทำนองเพลงอีสาน ลำเซิ้ง ลำเพลิน และกลองยาว เนื้อร้องประพันธ์จากคำขวัญและเอกลักษณ์ของชุมชน 4) เครื่องแต่งกายและอุปกรณ์การแสดง ใช้ผ้าพื้นเมืองและผ้าถุงมัดหมี่พร้อมทั้งออกแบบเครื่องประดับที่สื่อถึงเอกลักษณ์ของชุมชน และ 5) โอกาสที่ใช้ในการแสดง ใช้แสดงต้อนรับนักท่องเที่ยวหรือคณะบุคคลที่มาเยี่ยมเยือน ตลอดจนงานบุญรื่นเริงในหมู่บ้าน