การศึกษาวิเคราะห์ปัจจัยที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ปรากฎในอัคคัญญสูตร - บุญมา, ณรงค์วรรษ (วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 2023)
บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิเคราะห์ปัจจัยที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ปรากฏในอัคคัญญสูตร โดยการวิจัยเชิงเอกสาร แบ่งออกเป็น 4 ขั้นตอน ได้แก่ 1) สำรวจคัมภีร์พระไตรปิฎก เอกสาร และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 2) ศึกษาเนื้อหาที่ปรากฏอยู่ในอัคคัญญสูตร เอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 3) วิเคราะห์ข้อมูลตามหลักอริยสัจจ์ 4 และ อิทัปปัจจยตา และ 4) สรุปและนำเสนอผลเชิงพรรณนาตามวัตถุประสงค์การวิจัย ผลการศึกษาพบว่า ปัจจัยที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ปรากฏในอัคคัญญสูตรนั้น มี 2 ปัจจัยหลัก ได้แก่ 1) ปัจจัยภายนอก คือ อาหาร และความแตกต่างทางเพศของมนุษย์ที่อยู่ร่วมกันในสังคม อาหารเป็นสิ่งเร้าภายนอกอันเป็นสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติ อาหารกับกายภาพของมนุษย์มีความสัมพันธ์กัน 2) ปัจจัยภายใน คือ อวิชชาที่แทรกซึมอยู่ในจิตของมนุษย์ปุถุชน อันมีคุณสมบัติปกปิดความจริงแท้ตามธรรมชาติ พร้อมจะแสดงตัวออกมาทุกเมื่อในยามจิตอ่อนกำลังลง ปัจจัยภายนอกทำหน้าที่เป็นสิ่งเร้าให้ปัจจัยภายในตื่นขึ้นและสนองตอบ การสนองตอบของอวิชชาที่เป็นปัจจัยภายในต่อสิ่งเร้าได้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงขึ้นทันทีอย่างไม่รอช้า การเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่เกิดจากอาหารและอวิชชาได้เปลี่ยนจากสังคมทิพย์มาเป็นสังคมปฏิบัติการ ทุกอย่างต้องลงมือทำเท่านั้นจึงจะสำเร็จได้ อาหารและอวิชชาสมประโยชน์กันในการก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมตลอดเรื่องราวที่ปรากฎในอัคคัญญสูตร และ แนวทางในการแก้ปัญหาที่สามารถนำมาประยุกต์ใช้เพื่อแก้ปัญหาสภาพสังคมปัจจุบันนั้น ได้แก่ 1) เมื่อมีปัญหาเกิดขึ้น คนในสังคมนั้นๆ ต้องหันหน้าเข้าหากันเพื่อแสวงหาทางออก 2) คนในสังคมนั้นๆ ต้องสร้างข้อตกลงในการอยู่ร่วมกันเอง และ 3) คนในสังคมนั้นๆ ทุกคนต้องตระหนักและปฏิบัติตามหลักศีลธรรมจรรยาอย่างเคร่งครัดเพื่อผาสุกของสังคม